Albistea entzun

Maroko. Protestak Rifen

Rifeko amazigak ezin isilarazi

Marokok debekua ezarri arren eta hiria setiatu arren, milaka lagun atera dira kalera Al-Hoceiman. Negarra eragiteko gasa bota dute; martxa bakar bat egin beharrean, txikiagoak egin dituzte
Al-Hoceiman maiatzean egin zen protestaren irudi bat. Abd el-Krim ageri da pankartan, galdetzen ea gobernu baten aurrean dauden edo talde kriminal baten aurrean.
Al-Hoceiman maiatzean egin zen protestaren irudi bat. Abd el-Krim ageri da pankartan, galdetzen ea gobernu baten aurrean dauden edo talde kriminal baten aurrean. OMAR RADI

Kristina Berasain Tristan -

2017ko uztailak 21

Al-Hoceima erabat gotortuta esnatu zen atzo. Rifeko bihotzean dagoen hiriko plazan auto blindatuak erruz, kaleetan poliziak nonahi, sarrera-irteeretan militarrak, errepideetan kontrolak, zeruan helikopteroak, aireportua ere itxita, eta komunikazioak tarteka etenda. Herri baten ahotsa isilaraztea zen asmoa, baina amazig herriak badauka zeresana. Marokoko Gobernuak ezarritako debekuaren gainetik, setio egoeran, milaka eta milaka lagun atera ziren kaleetara; batzuk, itsasotik ontziz eta mendietatik oinez sartu ahal izan ziren hiriburura; beste asko bidean geratu ziren, iritsi ezinik.

Rifeko hiri nagusietan ere itzela izan zen polizia indarraren presentzia; Imzurenen eta Beni Buayachen bereziki. «Autobusak geldiarazi dituzte, eta bidaiariak galdetegi bat bete behar izan dute, nora eta zertara zihoazen zehaztuz». Izenik eman nahi ez duen ekintzaile baten hitzak dira. BERRIAri telefonoz jakinarazi dionez, hasiera batean milioi bat lagun elkartzea zen asmoa, baina, martxa bakarra egin beharrean, martxa ezberdinak egin ahal izan zituzten, txikiagoak: «Dendak itxita egon dira, eta 17:30 aldera ekin diogu protestari, heriotza edo askatasuna oihukatuz. Segurtasun indarrek berehala sakabanatu gaituzte; negarra eragiteko gasa bota dute, tartean haurrak eta emakumeak izan arren. Iluntzean, martxa gehiago egin ditugu, hainbat lekutatik abiatuta, eta kolpeak eta atxiloketak izan dira». Rif osotik ziren hiriburuan elkartzekoak, baita diasporatik ere; izan ere, garai honetan, asko dira jaioterrira oporretara itzultzen diren herritarrak.

Egun sinbolikoa

Hirak al-Xaabi Herri Mugimenduak egun sinboliko baten atarian protesta historiko bat egin nahi zuen. Yemauria Rifia Rifeko Errepublikari bidea eman zion borroka ospatzen dute garai honetan amazigek: Annualgo borrokaren garaipena. Mohammed Abd el-Krim el-Khattabi buruzagiak zuzendutako gerrillak kolonizatzaileak garaitu zituen, 1921. urteko uztailaren 22arekin. Egun sinbolikoa da oso amazigentzat, eta horregatik aukeratu dute data hau protesta egiteko, erresistentziaren eguna delako amazig herriaren borrokan. Anualen Espainia garaitu zuen gerrillak, 13.000 soldadu erailez. Alfonso XIII.a erregearen erantzuna, baina, itzela izan zen: errepublikak iraun zuen lau urteetan arma kimikoekin bonbardatu zuen Rifa.

Zibilen kontra arma kimikoak erabiltzen lehen potentzietako bat izan zen Espainia. Hainbat informazio iturriren arabera, guztira, 127 bonbardaketa egin zituzten, eta eguneko 1.680 bonba jaurti zituzten 1921. eta 1927. urteen bitartean. Fosgenoa, difosgenoa, kloropicirna eta ziape gasez osatuta zeuden arma kimikoak, eta modu sistematikoan bota zituzten herrixketan, azoketan, ibaietan eta iturrietan. Youssef Ymouled kazetariak bildutako testigantzak dira horren lekuko. Mohammed Salah Faragik kazetariari kontatu zionez, ziape gasa azalean itsasi egiten zen: «Kolore horixka eta beltza zeukan, sufrearen antzekoa, batzuk itsu geratu ziren, eta beste batzuk, iturriko ura edan eta berehala hil ziren». Laarbi Mohamed Txuabiek Al-Hoceimako haitza 1925ean bonbardatu zutela esan zion: «Pozoitu egin gintuzten, eta ordutik lurra antzu dago».

Rifeko Memoria Elkartearen arabera, eremuan dauden minbizi kasuak bonbardaketa kimikoen ondorio dira. Said Aitxir kideak zehaztu du, hala ere, gerora ere egin zirela bonbardaketa gehiago: «Marokok ere, 1956. eta 1959. urteen bitartean, arma kimikoak bota zituen Rifen; napalma, besteak beste».

Minbizia dutenentzako ospitale onkologiko bat egitea da, hain zuzen, ekintzaileek urrian abiatutako protestetan egiten duten aldarrikapenetako bat. Mouxine Fikri gaztearen heriotzak piztu zituen protestak, urriaren 28an, arraina saltzen ari zela, portuko zaindariek merkantzia kendu eta kamioi batera bota baitzuten. Saltzailea kamioi barrura sartu zenean, zaborra txikitzeko mekanismoa aktibatu zuten, eta zapalduta hil zen gaztea.

Nasser Zafzagi Hirak mugimenduko buruzagiak protestara deitu zituen herritarrak egun horretan bertan, giza eskubideen urraketa salatzeko, baina baita urteetan baztertua izan den herriarentzat oinarrizko eskubideak eskatzeko; ospitaleak, unibertsitateak, lantegiak.

Atxilotuak gose greban

Zafzafi, baina, maiatzaren 29an atxilotu zuten, eta haren aurretik eta ondoren, ustez mugimenduarekin lotutako beste 300 bat lagun —torturak ere salatu ditu Zafzafik—.

Casablancako kartzelan atxilotuta dauden 54 ekintzaileetatik 48k, atzoko protesta egunari elkartasuna adierazteko, gose greba egiteari ekin zioten astelehenean. Rabia al-Ablaq ekintzailea, berriz, duela 22 egun ekin zion grebari eta ospitaleratu behar izan dute. Atxilotuta dagoen emakume bakarra, berriz, asteburutik dago ezer jan gabe; Silya Ziani kantaria da eta grebari «askatu edo hil arte» eutsiko diola jakinarazi du. Ziani ekainaren 5ean atxilotu zuten, eta, haren aitaren esanetan, akituta dago. Rachid Belaali atxilotuen abokatuak ere bat egin zuen atzoko protestarekin; Al-Hoceimako kaleetan izan zen, atxilotuak askatzeko eskatuz, eta amazig herriaren ahotsen artean, beste ahots bat.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

 ©RAUL BOGAJO / @FOKU

«Bake akordioek diotenarekin alderatuz, atzera egin da guztiz»

Igor Susaeta

El Salvadorko gerra zibila bukatu zuten itunek 30 urte beteko dituzte 2022ko urtarrilean. Cruzen ustez, «atzeraldi demokratiko bat» gertatzen ari da herrialdean. Nayib Bukele presidentea jo du horren erantzule nagusitzat.
Antony Blinken AEBetako Estatu idazkaria eta Sergei Lavrov Errusiako Atzerri ministroa, atzo, Stockholmen, Ukrainako krisia aztertzeko egin zuten bileran. ©EFE

Errusiak segurtasun itun bat proposatuko dio «laster» NATOri

Gorka Berasategi Otamendi

Lavrov eta Blinken Ukrainaz hitz egiteko bildu dira. Moskuk ohar egin du bere segurtasun kezkei entzungor egitearen arriskuez. Washingtonek eskatu dio diplomaziaren bidea hautatzeko
Angela Merkel eta Olaf Scholz, gaurko agerraldian. ©FILIP SINGER / EFE

Alemania, derrigorrezko txertaketa onartzeko bidean

Ander Perez Zala

Merkelek jakinarazi du nahitaezko txertaketa ezartzeaz bozkatuko dutela diputatuek; otsailean sartuko litzateke indarrean. Txertorik hartu ez dutenak ezingo dira sartu jatetxeetan, tabernetan eta dendetan.

Bi bidaiari Johannesburgoko OR Thambo nazioarteko aireportuan, herenegun. ©KIM LUDBROOK / EFE

Von der Leyen: «Derrigorrezko txertaketa aintzat hartu beharko luke EBk»

Ander Perez Zala

Europako Batzordeko presidentearen iritziz, estatu kideek «ikuspuntu komun bat» behar dute. OMEk dio egunotan izango duela informazioa omikron aldaeraz

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.