Josu Txapartegi, 'Txapas'. Irakasle ohia

«Okerra da umeei eskolan arazo sozial eta politikoez ez hitz egitea»

Familiarekin eta lagunekin batera, hezkuntza, musika eta herrigintza izan dira Txapartegiren bizitzaren zutabeak. Bederatzi urte dira erretiroa hartu zuela, baina hiru alor horietan jarraitzen du, ilusioz.
GORKA RUBIO / ARGAZKI PRESS

Ainara Arratibel Gascon -

2015eko abenduak 20
Erretiroa hartu zuenetik bizimodu lasaiagoa daramala dio Josu Txapartegi Txapas-ek (Zarautz, Gipuzkoa, 1946), baina elkarrizketarako hitzordua lotzerakoan, emazteari galdetu dio beste hitzordurik ba ote duen egun horretan. Ez da harritzekoa, abesbatzako zuzendari, musika irakasle, Errigora proiektuko ekintzaile eta berriki idazle ere izan baita Txapartegi. Ereinekin kaleratu du Ikastolak 2050 liburua. 30 urteko jardun profesionalak emandako eskarmentuarekin, etorkizuneko hezkuntzaz hausnarketa egin du bertan.

Bederatzi urte dira irakasle moduan erretiroa hartu zenuenetik, baina agenda bete-betea duzu. Erretiro aktiboaren eredu zara?

Erretiro aktiboa da, baina tamainan. Jaiki, eta ogia eta egunkaria erostera joaten naiz. Gosaldu, eta hitzorduren bat badut, horri heltzen diot. Amaituta, eguraldiak laguntzen badu, osteratxoa egiten dut itsasertzetik. Biloba zaintzea eta hura ikastolatik jasotzea ere egokitzen zait batzuetan. Bazkaldu, eta siesta egiten dut. Arratsaldean, pianoa erakustera joaten naiz ikastolara. Arranon asteazkenetan gitarra eskolak ematen ditut. Astelehenetan Lasarte-Orian Xumela abesbatza zuzentzen dut, eta ostiraletan, Zarautzen, Montetxio abesbatza. Gainera, ostiralero presoen aldeko elkarretaratzean parte hartzen dut.

Zer zara gehiago, irakasle edo musikari?

Musika badakit pixka bat, baina musikari izateko nik dakidana baino gehiago jakin behar da. Irakasle, berriz, irakasle arrunt bat naiz. Baina kezka berezia izan duena haurrekin.

Ez zara musikaria, baina gitarra, esku soinua eta organoa jotzen dituzu. Nola ikasi zenuen?

9 urterekin gurasoek Tolosako Sakramentinoen komentura eraman ninduten, apaiz izateko. Han ikasi nuen organoa jotzen. Miresgarria iruditu zitzaidan musika tresna hura jotzen ikustea, eta neure buruari esan nion jotzen ikasi behar nuela. Xalbador Garmendiak erakutsi zidan. Pianoa jotzen jakinda, esku soinua erraz ikasten da. Gitarra, berriz, jotzen zekien lagun bati begira ikasi nuen.

Zer moduzkoak izan ziren komentuko urteak?

Lehen eguna ez dut sekula ahaztuko. Amarekin joan nintzen, maleta hartuta. 100 bat ume ginen, eta lo egitera sartu ginen ohez betetako gela batean. Negarrez aritu nintzen. Halako batean, dena ilunpetan, jaiki, zutik jarri, eta logelan zegoen armairu handi bateko tiradera zabaldu nuen. Tutu moduko bat hartu nuen. Zabaldu, dena hustu, eta ohera joan nintzen. Hurrengo egunean, ikusi nuen betun beltza zela. Apaiza nor izan zen galdezka hasi zen. Nik ez nuen ezer esan. Urteetan ez nintzen ausartu ezer esatera. Egia esan, oraindik ez dakit zergatik hustu nuen.

Azkenerako urte mordoxka egin zenituen han, ezta?

23 urte izango nituen utzi nuenean. Ia apaiza nintzen. Garai hartan apaiz langileen mugimendua zetorren Frantziatik. 17 urterekin, Iruñera bidali ninduten lan bila. Fundizio batean topatu nuen lan hori. Lagun asko egin nituen han. El vasco deitzen zidaten. Sei hilabete pasata, Matarora joan nintzen, Kataluniara, autobusak egiten zituen enpresa batera. Han hasi nintzen Kataluniako errealitatea ezagutzen. Iruñeko eta Kataluniako esperientziek beste modu batera ikusarazi zizkidaten gauzak.

Baina zuk apaiz izan nahi zenuen?

Amak bideratutako bokazio bat izan zen. Hura oso militante kristau sutsua zen. Matarotik Villaroko komentura itzuli nintzen. Baina ez nuen bokaziorik erakusten, eta ez jarraitzeko esan zidaten. Haiek esan zidaten joateko, bestela, ziurrenik nik ez nuen adorerik izango uzteko. Amari ez nion disgusturik eman nahi.

Eta handik zure benetako bokaziora: irakaskuntzara.

Bi urte egin nituen irakaskuntzan, Zumaian. Baina beste hamaika lanetan aritu nintzen: etxegintzan, inprenta batean, garraio enpresa batean... Azkenerako, herriko ikastolara sartu nintzen. Gauza handia izan zen niretzat, nire ideologia, ilusioa eta ogibidea uztartu bainituen. Orduan ezagutu nuen Imanol Urbieta.

Zer da zuretzat Imanol Urbieta?

Niretzat lagun handi bat da. Horrekin batera, esango nuke euskal pedagogian bide bat egin duela. Musika aldetik bakarrik ez, baita umeak tratatzeko eran ere. Berak erakutsi dit umea osotasunean tratatu behar dela, eta haren baitan jarri. Harengan ikusten duzun lehen gauza bizi den herria da, eta herri horren baitan ere jartzen zara.

Bien artean hainbat kantu sortu zenituzten, tartean, Zain dago ama. Jende askok uste du, dena den, Telesforo Monzonek sortu zuela.

Halaxe da. Egun batean Imanoli esan nion: «Presoen aldeko kantu bat sortu behar diagu, ez ditek eta ezer». Berak esan zidan hitzen zirriborro bat egiteko. Gero, hartu, eta moldatu egin zuen. Lehen aldiz jo zidanean, esan nion: «Kanta hau zabaldu egingo duk Euskal Herrian».

Dena den, hasieran ezkutatu egiten zenuten zuena zenik...

Lehen aldiz umeen erakustaldi batean kantatu zuten, Zarautzen, eta esan genuen Goierri aldean entzundako abesti bat zela. Gero hasi ginen gurea zela esaten, pozik. Dena den, oraindik ere hainbat liburutan agertzen da Telesforo Monzonena zela. Haren estilokoa da, baina badira, ziurrenik, hark bere kantuetan erabiliko ez zituen hitz batzuk: euskal langile. Nahiz eta nik ikusi nuen maiatzaren 1eko manifestazio batean.

Bada zuk sortutako beste abesti bat, asko zabaldu dena: Ostirala iritsi da. Nola sortu zenuen?

Umeentzat, baita guretzat ere, ostirala beti izan da egun berezia. Hala, kantu bat sortzea bururatu zitzaidan. Segituan egin nuen, eta hasi ginen ostiralero ikastolako patioan abesten. Orain ere joaten naiz haiekin kantatzera. Lehen Hezkuntzako 2. maila arteko ikasleekin abesten dugu. Gainera, ez dugu hori bakarrik kantatzen. Hogei minutuko saioa egiten dugu. Imanolen kantuak abesten ditugu batez ere. Izan ere, hark zerbait eman badu, oso errepertorio zabala eman du, eta modatik pasatzen ez dena.

Abesbatzak zuzentzeak zer ematen dizu?

Abesbatzena mirari txiki bat da. Oso proiektu herrikoi eta garrantzitsu bat da. Guk kantatzen badakigu, baina abesbatzetan egitea maila bat gora igotzea da. Ederra da lanean nola ari diren ikustea.

Imanol Urbietarena ez ezik, Jorge Oteizaren laguna ere izan zinen.

Nik ez dut sekula halako pertsona bat ezagutu. Berezietan bereziena zen Jorge. Tximista, trumoiak eta xamurtasuna, dena batera bizi eta biziarazten zituen. Harengandik ikasi dudana da gauzak bikaintasunez egin behar ditugula. Txepeltasunak eta eskaskeriak ez zituen onartzen. Oso pertsona argia zen.

Ikasleak hura bisitatzera eramaten omen zenituen.

Bai. Ordurako gaixo zegoen. Gogoan dut egun batean, etxera sartu ginenean, zalaparta handia sortu zela, eta esan zuen: «Nortzuk dira arrain horiek?» .Oso pozik jarri zen, eta abestu ere egin genion.

Zein aho zapore geratu zaizu irakasle lanetan emandako urteez?

Nik uste lan polita egin dugula. Baina, aldi berean, gertatu zait sentsazio bat, beharbada, batzuetan lankideekin gogorregia izan nintzela bileretan, posturak defendatzeko orduan. Dena den, beste egoera batean izanda ere, ziurrenik berdin jokatuko nuen. Ez naiz isilik geratzen den pertsona horietako bat, eta horrek arazo batzuk ekarri izan dizkit, baita mesfidantza batzuk ere, batez ere lanean. Gurasoekin primeran moldatu nintzen. Nahiz eta ezker abertzale inguruan ibiltzeagatik batzuen aldetik mesfidantza jaso. Umeekin, berriz, gustura ibili naiz, ikastolako egun guztiak desberdinak badira ere. Haiek erakutsi didate erraz barkatu behar direla gauzak, eta ez dela luzatu behar haserre bat, baita begiak zabalduta izaten ere edozein gauzaren aurrean.

Aurrera begiratu eta Ikastola 2050 liburua idatzi duzu. Nola ikusten duzu mugimendua?

Ikastolen mugimendua izan da egin genezakeen gauzarik ederrena, euskal kultura eta nortasuna salbatu nahi bagenuen. Alde horretatik, ahaldundu egin gara. Nik liburuan argi esaten dut ikastola batek gutxien behar duena dela eskolak oso ondo eman baina ikasleak gaztelaniaz entzutean beste alde batera begiratzen duen irakasle bat. Hori traizio handi bat da, urteetan belaunaldi desberdinek egindako lanari eginikoa.

Eta etorkizunari begirako erronkak zein izan behar du?

Mundura irekitzea tokatzen zaie ikastolei, eta datoren gizarteari euskaldun gisa soluziobide propioak prestatzea. Baita ere, ikasleek hizkuntza gehiago ikastea, betiere euskaratik abiatuta.

Ereduen sistema gaindituta ikusten duzu?

Sekula ez naiz sistema horren zalea izan. Ereduen sistema asmatu zutenek egin zutena izan zen eskualde euskaldunentzat eredu bat sortu, eta ez-euskaldunentzat beste bat. Hori politikoki egokia izan daiteke batzuentzat, baina linguistikoki izugarrizko akatsa da. Izan ere, D eredua indartu eta sustatu behar zen batez ere eskualde ez-euskaldunetan, bertako umeek euskaraz ikastea nahi bazen. Kataluniari begira jarri behar dugu, eta murgiltze eredu baten alde egin.

2050erako lortuko da hori? Izan ere, eztabaida hor dago, baina ez da sekula apustu bat egiten.

Ni baikorra naiz, eta espero dut baietz. Borrokatzen den pertsona batek izan behar du baikorra bihotzean, eta ezkorra pentsamenduan. Dena den, egia da ausardia falta izan dela.

Pedagogiaren ikuspegitik nola ikusten duzu hezkuntza?

Teknologiaren aldeko apustua egin da, eta, beharbada, bizipenetan oinarritutako hezkuntza hori albo batera utzi da apur bat. Teknologiak itsutu egin gaitu, baina horrek urte batzuk iraungo du, eta berriro ere oreka bat sortuko da. Etorkizuneko gizartean garrantzitsuagoak izango dira artistak ekonomistak baino. Sormena eta intuizioa ondo garatuta dauzkaten pertsonak izango dira etorkizuna, eta gure umeetan hori landu behar da. Hala, musikari, plastikari eta halakoei eman behar zaie indarra. Artistek umeen ondoan egon behar dute. Izan ere, hor lotzen dira artisten sormena, intuizioa umeen freskotasunarekin.

Salatu izan duzu hezkuntza sistemak beldurra izan duela politika bertan txertatzeko.

Oker handia izan da, eta kalte handia egin digu. Gure ume eta gazteei ez diegu herri honen arazoez hitz egin. Ez gara horretara ausartu. Baina umeei hitz egin behar zaie gizarteko arazo sozial eta politikoez, bai etxean baita eskolan ere.

Irakasleen jardunaz zein balorazio egiten duzu?

Ume txikiekin lan egiten dutenei, freskotasuna ekartzen die ikasleen bat-batekotasun horrek. 10 urtetik aurrerako umeen irakasleak, berriz, ematen du bere gaia, baina ez da kezkatzen gazteek duten bizimoduaz, kezkez... Hori drama bat da. Irakasle talde hori lokartuta, mantsotuta ikusten dut alde horretatik.

Gurasoak ondo ari dira?

Gurasoak gizartea dira, eta gizarteak dituen arazoak horietan islatzen dira. Ni ez nago ados egungo gurasoak permisiboak direla. Gaur egungo umeek zorte handia dute dauzkaten gurasoekin, nahiz eta egungo bizimoduak guraso lana zaildu.

Hor zaudete aiton-amonak laguntzeko.

Aiton-amonen lana ikaragarria da; ez bakarrik laguntzen dugulako, baizik eta umeei transmititzen diegun samurtasunagatik. Umeak hori hartu behar du.

Herrigintzan lan handia egin duzu. Zer izan da hori zuretzat?

Iruñean hasi nintzen herrigintzaren kontzientzia hartzen. Ordutik niretzat herrigintza izan da gauza normal bat. Herri honek duen altxorrik handiena da. Politikak, ordea, ez du herrigintza askorik babestu. Beldurtuta bizi izan da herrigintzaren aurrean; deserosoa egin zaio.

Nola ikusten duzu egungo egoera politikoa?

Arazo soziala eta nazionala elkartuta eraman nahi ditugunean kontraesanak sortzen zaizkigu. Badirudi akordio nazional batzuk egin ditzakegula, baina akordio sozialak egitea zailagoa da. Uste dut indarra egin beharko litzatekeela akordio horiek lortzeko, Katalunian bezala. Kataluniako bidea hartzea, dena den, zail ikusten dut. Ez dut EAJ horretan ikusten. Beldurra ematen dio ezker abertzalea gailenduko ote zaion. Ezker abertzaleak ere argi izan behar du pentsamendu kontserbadore bat beti egongo dela.

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Izan zaitez BERRIAlaguna

Irakurtzen ari zaren edukia libre ematen jarraitu nahi dugu. Euskaraz informatzea da gure eginkizuna, zure eskubidea. Sareko irakurlea bazara, konprometitu zaitez irakurtzen ari zarenarekin. Geroa zugan.

Izan zaitez BERRIAlaguna