Albistea entzun

Historiak ez du sagarrik ematen

Duela gutxi arte, emakume izen gutxi jaso izan da euskal letren historian. Katalina Eleizegi Maiz antzerkigilea izan da salbuespenetako bat.
Katalina Eleizegi Maiz (1889 - 1963) antzerkigilea.
Katalina Eleizegi Maiz (1889 - 1963) antzerkigilea. BIDEGILEAK Tamaina handiagoan ikusi

Amagoia Gurrutxaga Uranga -

2018ko maiatzak 27

Badakit, enzunaz beste gabe, neskatx gazte baten izena dagoala itxatsirik liburutxo onen aurkean, jardungo dutela siñuka ez gutxik, diotela beren artean, iñoren lumaz janzi nai duela bela-txikiak; au da, besten bearrak artu nai ditudala neretzat: ez dagokiola neskatxa bati bururik ausitzea liburugiñen: asko duela gorua, naiz jostorratza zuzen erabiltzea». Horiexek, Bizenta Mogelen (Azkoitia, Gipuzkoa, 1782 Abando, Bizkaia, 1854) Ipui onak liburuko Irakurle euskaldunari hitzaurreko lehen hitzak. 1804an argitaratu zuen liburua Mogelek, eta ezin argiago azaltzen du hitzokin emakume-idazle binomioa zeinen arrotza zitzaion bazterrotako jendeari XIX. mende hastapenetan. Hitzaurreko azken aholkua irakurleari: «Gauza onik badago, esan dezatela iñorena dala, ez nerea; okerrik badakuste egotzi nere gañera; berdin arteak ez du emango sagarrik».

Arteak ez zuen sagarrik ematen, eta emakumeek letrarik ez, indarrean zen gizarte ereduaren arabera. Horren isla da historiografia ere. Nikolas Ormaetxea Orixe-ren Euskal literaturaren historia laburra (1927) lanean, ez da emakume idazlerik aipatzen. Ezta LuisVillasantek ere, 1961eko Historia de la literatura vasca lanean. Koldo Mitxelenak, berriz, bi aipatu zituen bere Historia de la literatura vasca-n (1960): Bizenta Mogel eta Katalina Eleizegi (Donostia, 1889 Lizarra, Nafarroa, 1963). XX. mende hasierako emakume idazle bakarra, alegia.

Liburua euskarri

1930ean Zarautzen elkartu ziren emakumeak garaikide zituen, baina Katalina Eleizegi ez zen EAB Emakume Abertzaleen Batzakoa —abertzalea eta ohiturazalea bai, zenbait ikerlariren arabera—, eta liburua zerabilen bere idazlanen euskarri gisan, ez prentsa. Antzerkian jarri zuen arreta. Arrakasta handiz jarri ere. Toribio Altzaga antzerkigile ezagunak, 1926an egin zioten elkarrizketa batean, euskal antzerkiaren klasikotzat jo zuen Eleizegi, eta, antzezlan onenen zerrenda egiten hasita, lehen postuan ezarri zuen haren Garbiñe. Lan hartan, hurrengo guztietan bezalaxe, emakumeak bihurtu zituen protagonista. Harkaitz Canok «euskal antzerki modernoaren ama» deitu izan dio. Eta antzerkia zen Euskal Pizkunde garaian gailendu zen literatur generoa. Euskarazko antzerkiaren epizentroa Donostia zen, eta han sortu zen 1915ean Euskal Iztundea antzerki eskola. Iztundearen eskutik hasi ziren antzerkizaleak emakume antzezleak eta zuzendariak ezagutzen; Iztundek ezagutarazi zituen Katalina Eleizegiren lehen lan arrakastatsuak: Garbiñe (1916) eta Loreti (1918).

36ko gerrak ekarri zuen etenaren aurretik, Gaine (1929) eta Yatsu (1934) ere eman zituen, baina ez zuen aurrekoen arrakasta maila lortu. Gero, Brujaseko harilkia (1960), Erausoko Kateriñe (1962) eta Roldan (amaigabea) idatzi zituen, baina eremu pribatura mugatu zuen bere sorkuntza. Ez zuen artearen sagarrik espero. Ezta historiarenik ere.

Sareko BERRIAzalea:

Udazkenean, BERRIAlagun egiteko pausoa eman dezazun, eskaintza bat egin nahi dizu BERRIAk. Herri baten kulturaren plaza da BERRIA. Kultur egitasmo, dinamika eta ekitaldi anitzen erakustoki. Euskal kulturaren inguruko informazioaren plaza handia. Azaroan eta abenduan, Euskaraldiak, Bertsolari Txapelketa Nagusiak eta Durangoko azokak hartuko dituzte, besteak beste, BERRIAren orrietako asko, paperean eta webgunean.

Albiste asko irakurriko dituzu, segur aski webgune honetan bertan. Eta eskari bat egin nahi dizugu: har ezazu konpromisoa irakurtzen duzunarekin. Irakurleen babes ekonomikoa funtsezkoa da BERRIAren etorkizuna ziurtatzeko.

Albiste gehiago

Neomak taldearen zuzenekoa ikusteko jende ilara luzea egin zen Plateruena kanpoaldean atzo arratsaldean, Durangoko Azokaren bigarren egunean. ©RAUL BOGAJO / FOKU

Plaza eta euskarri bete doinu

Ainhoa Sarasola

Zuzenekoak itzuli dira Durangoko Azokara, aurten Plateruenan. Landakon, Musikaren Plazak bildu ditu diskoetxeak eta musikariak. Diskoa nagusi den arren, euskarri digitalak gero eta ugariago dira
Xabier Eizagirre, Iratxe Retolaza eta Hedoi Etxarte, atzo, Landako guneko Talaia aretoan. ©MARISOL RAMIREZ / FOKU

Liburugintza diglosiko bat

Itziar Ugarte Irizar

Euskaraz argitaratzen diren liburuen datuak aletu dituzte Xabier Eizagirrek, Iratxe Retolazak eta Hedoi Etxartek. Kultura gutxitu baten isla direla adierazi dute.

 ©RAUL BOGAJO / FOKU

«Urte osoak eusten dio azoka asteari»

Andoni Imaz

Pozik hartu dute murrizketarik gabeko azoka bueltan, eta gogotsu sumatu dute ingurua ere. Inguru hori zabaltzen asmatzea daukate gakotzat.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...

Izan BERRIAlaguna

Hitzen, ekintzen eta errimen eztanda. Herri bat BERRIAren kulturaren plazan. Baliatu udazkenean BERRIAlagun egiteko eskaintza.