Albistea entzun

Astronomian ere, babiloniarrak lehenak

Babiloniako astronomoek uste zen baino hamalau mende lehenago erabili zituzten kalkulu geometrikoak Jupiter planetaren mugimendua igartzeko, 'Science'-k argitaratu duenez
Jupiter eta Gaminedes ilargia, <em>Hubble</em> teleskopioak igorritako irudi batean.
Jupiter eta Gaminedes ilargia, Hubble teleskopioak igorritako irudi batean. EFE

Juanma Gallego -

2016ko urtarrilak 31

Zapatari, Dendarikale, Tejeria... ohikoak dira Euskal Herriko hirietako alde zaharretan lanbide zehatzei eskainitako kaleak. Iraganean izandako jardueren lekukoak dira izen horiek. Horregatik ez da harritzekoa astronomiaren sorlekutzat jotzen den Babilonian astronomoen auzo bat egon izana, Estrabon geografo greziarrak idatzi zuenaren arabera. Auzo horretako biztanleen ezagutzak, ordea, orain arte uste zen baino sakonagoak izan ziren, aste honetan Science aldizkarian ezagutzera eman duten ikerkuntza baten arabera.

K. a. 400-50 urteren inguruan kuneiformean idatzitako testuetan egindako interpretazio berria izan da aurkikuntzaren abiapuntua. Horren arabera, antzinako babiloniarrek geometria erabiltzen zuten planeten ibilbidea igartzeko. Orain arte uste zen kalkulu aritmetikoak baino ez zituztela erabili, eta astronomiari aplikatutako geometria hori XIV. mendean asmatu zela Europan. Aurkikuntza horrek, berriz, zientziaren historia berridaztea ekarriko du.Londresko Britainiar Museoan dauden bost oholtxoei esker egin du aurkikuntza Mathieu Ossendrijver astrofisikariak. Antzinako Zientziaren Historia irakasten du Ossendrijverrek Berlingo Humboldt Unibertsitatean, eta Babiloniako astronomia eta matematika ikertzen ditu bereziki. Hamalau urte inguru eman ditu testu horiek aztertzen.

2014. urtera arte Jupiter planeta aipatzen zuten lau oholtxo baino ez zituen izan eskura, eta horiek interpretatzea oso zaila izan zen. Urte horren amaieran, ostera, bosgarren oholtxoa agertu zen: buru-hausgarria osatzeko gakoa.

Era horretan jabetu zen Ossendrijver Jupiterrek zeruan egiten duen ibilbidea deskribatzeko prozeduraren berri ematen zela oholtxo horietan. Bi trapezio irudikatzeko argibideak agertzen dira bertan. Horietan, 60 egunetan zeruan Jupiter non egongo zen azaltzen da, eta geometria erabiliz, planeta hori urtebetean une bakoitzean non egongo den kalkulatzeko aukera ematen du oholak. Jupiter garrantzi handiko planeta izan zen babiloniarrentzat, haien panteoiaren jainko nagusi Marduk ordezkatzen baitzuen.

Babiloniarrak planeta baten mugimendua igartzeko geometria erabili zuten lehenak izan zirela agerian gelditu da horrela, gutxienez orain arte uste zen baino 1.400 urte lehenago, alegia.

Astrofisikariak Science aldizkarian azaldu duenez, denbora eta abiaduraren irudikapen abstraktua dakar teknika hori erabili izanak.

Mendeetako isiltasuna

Ossendrijverrek egin duen aurkikuntza oso garrantzitsutzat jo du Espainiako CSIC Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusiko Barbara Boeck asiriologoak. «Planeten mugimendua ezagutzeko Babiloniako astronomoek teknika geometrikoak erabili izanak bi ondorio dakartza. Lehenik, abstraktutasun maila handi bat lortu zutela, gaur egungo zientzian erabiltzen dugun metodologiaren parean egon daitekeena. Bigarrenik, babiloniarrak jabetzen zirela aljebra eta aritmetika akatsak egon zitezkeela, eta hori ekarpen garrantzitsua da antzinako zientzia pentsaera ulertzeko orduan».

Juan Antonio Belmonte Kanaria uharteetako (Espainia) Astrofisika Institutuko ikertzaileak azaldu duenez, antzinatean uste den baino askoz gehiago zekitela berretsiko luke aurkikuntza horrek. Astroarkeologian aditua da Belmonte, eta, nagusiki, Egipton izandako astronomia du bere ikerketa lerroaren ardatz. Ezagutza hori hamalau mendeetan galdu izana posible ote den galdetuta, zalantzak agertu ditu: «Agian ezagutza honek asko nabarmendu gabe iraun zuen denbora luzean». Adituak antzinako Grezian izandako beste aurrerapen bat jarri du adibidetzat: «Ptolomeok astrolabioa deskribatu zuen lehen aldiz, baina lehen tresna eraiki arte zortzi mende igaro ziren».

Babilonia eta Uruk hirietako 450 bat oholtxok osatzen dute Babiloniarren astronomia corpusa. Gehienetan garai horretan ezagutzen ziren bost planeten eta ilargiaren inguruko datuak agertzen dira.

Planeten itxurazko mugimendua ikusi, eta horren arabera iragarpenak egiten zituzten lehen astronomoek garai urrun haietan. Eta doitasun handiarekin neurtu zituzten hainbat fenomeno. K. a. VIII. mendean ilargi hilabetea zehaztu zuten zenbait minuturen doitasunarekin, eta eklipseak igartzeko, hamazortzi urtean behin izaten den Saros zikloa ere identifikatzeko gai izan ziren.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Miravalles-Redin ikastetxe, Iruñean. ©IÑIGO URIZ / FOKU

Nafarroak batxilergoko ituna eten die ikasleak sexuaren arabera bereizten dituzten ikastetxeei

Ion Orzaiz

Hezkuntza Departamentuaren esanetan, Opus Deiren bi eskolek, Miravalles-Redinek eta Irabia-Izagak, «ez dituzte betetzen itunerako baldintzak»

Pilar Alegria PSOEko eledun eta Hezkuntza ministroa, gaurko agerraldian. ©FERNANDO ALVARADO / Efe

Sexu askatasunaren legea aldatzeko proposamen bat aurkeztuko du PSOEk Espainiako Kongresuan

Maite Asensio Lozano

'Soilik baietz da baietz' legearen aurreko zigorrak berreskuratu nahi ditu Espainiako Justizia Ministerioak, baina Berdintasun Ministerioko iturriek zehaztu dute erreforma batek ez dituela geldiaraziko kondena berrazterketak, eta legea ondo aplikatzean dagoela giltza; horretarako, «premiazko» neurri sorta bat proposatu du. 

Haurren futbol partida bat. ©Maialen Andres / FOKU

«Arrazakeria» salatu dute Arrigorriagan jubenilen futbol partida batean gertatutakoarengatik

Edu Lartzanguren

Haur sikh bati buruko zapia kenarazi nahi izan dio epaileak, eta Federazioak 300 euroko isuna jarri dio taldeari

Donostia ospitaleko zerbitzuburuen protesta, abenduan. ©Jon Urbe / FOKU

Donostia ospitaleko zerbitzuburuek protestan segituko dute negoziazioa «bideratuta» egon arte

Julen Aperribai

Elkarretaratzea egin dute gaur ere Donostia ospitaleko atarian. Azken bileraren aktarekin batera, «kronograma» bat bidali zioten Osakidetzako zuzendaritzari, eta erantzuna jasotzeko zain daude.

Kinka buletina

Klima larrialdiari eta ingurumenari buruzko azken berriak zabaltzen dituen buletina.

Iruzkinak kargatzen...

Izan BERRIAlaguna

Zure babes ekonomikoa ezinbestekoa zaigu euskarazko kazetaritza independente eta kalitatezkoa egiten segitzeko.