Albistea entzun

Zentsura. Frankismo garaian Euskal Herrian egindakoa

Joan Mari Torrealdai: «Frankismoan, kultur hizkuntza bakarra espainiera zen. Besteak txokoko hizkuntzak ziren»

Joan Mari Torrealdai idazle eta kazetaria, atzo, Donostian, liburu berria aurkeztu aurretik.
Joan Mari Torrealdai idazle eta kazetaria, atzo, Donostian, liburu berria aurkeztu aurretik. JUAN CARLOS RUIZ / FOKU Tamaina handiagoan ikusi

Igor Susaeta -

2019ko azaroak 19 - Donostia

Frankismoan zentsuraren biktima izan zirenek zentsorearen ebazpenaren jakinarazpena jasotzen zuten: argitaratzeko modukoa da, ala ez. «Edo esaldi hau kendu behar da, edo beste orrialdea», azaldu du Joan Mari Torrealdai idazle eta kazetariak (Forua, Bizkaia, 1942). «Baina ez zuten jakiten zein oinarri ideologiko zuen ebazpenak». Hain zuzen ere, hori aztertu du Torrealdaik De la hoguera al lápiz rojo. La Censura franquista en el País Vasco liburuan (Txertoa). Haren hitzetan, «zentsuraren sukaldean» sartu da horretarako. Martin Anso liburuaren editorearentzat, garai batean «sekretuak» ziren zenbait aspektu uzten ditu agerian ikerketa lanak. «Izan ere, erregimenaren arabera, zentsura ez zen existitzen».

Idazle eta kazetariaren ustean, sasoi hartan idazleek eta editoreek egindakoa omentzea du helburu liburuak; eta, bide batez, asmo «aldarrikatzailea» ere badauka. «Memoriaren berreskurapenean, badirudi dena hildakoetara bakarrik mugatzen dela. Errepresio kulturala eta linguistikoa aintzat hartu behar dute memoriaren elkarte eta taldeek. Zer da zentsura, errepresioa ez bada...».

Mari Jose Olaziregi EHU Euskal Herriko Unibertsitateko irakasleak ondu du hitzaurrea, eta, atzo Donostian egindako aurkezpenean jakinarazi zuenez, Torrealdaik 1991n defendatu zuen doktore tesiaren «argitaratu gabeko» eranskin bat da liburua, «jatorrian». Tesi haren izenburua: La censura gubernativa y el libro vasco (1936-1983): Análisis de los informes del Lectorado (Gobernuaren zentsura eta euskal liburua (1936-1983): Irakurletzaren txostenen analisia). Olaziregik argitu zuen oraingo lana «dibulgatiboa» dela, baina «oinarri oso sendoa» duela. Memoria Historikoa Literatura Iberiarretan (MHLI) ikerketa taldeko buruaren hitzetan, Torrealdaik askotan esaten du ezin direla kalkulatu zentsuraren kaltearen ondorioak. «Esaten du ezin dela kalkulatu zer min egin duen, zer-nolakoa izan den sarraskia euskal kulturari egindako jazarpenean».

«Bibliokaustoa»

Gerrak eztanda egin eta berehala hasi zen zentsura. 1936ko abuztuaren 11n Tolosako plaza batean egindako «bibliokaustoaren» edo liburu erreketaren argazki bat eraman du Torrealdaik liburuaren azalera. Egilearen esanetan, frankismoarentzat «kultur hizkuntza bakarra» espainiera zen. «Besteak txokoko hizkuntzak ziren, intimoak, gehienez ere sentipenak adierazteko balio zutenak; ez, ordea, burua erabiltzeko, hizkuntzaren transmisioa egiteko».

Frankismoaren aldeko prentsak ere jokatu zuen rol bat. Torrealdaik atzoko aurkezpenean gogoratu zuen zer argitaratu zuten Arriba España egunkarian 1936ko abuztuaren hasieran: «Kamarada: judaismoa, masoneria, marxismoa eta separatismoa zapaltzeko eta txikitzeko obligazioa duzu. Txikitu eta erre haren egunkariak, aldizkariak, liburuak eta propaganda». Hori hala izanik, Torrealdaik ironiari heldu zion: «Horrelaxe sortu zen Francok adierazpen askatasunaz zuen irizpidea».

Eta frankistek «izugarrizko aparatua» sortu zuten. Ikerketa lanaren egileak Hego Euskal Herriko delegazioei erreparatu die: 64 pertsonak zuten ardura liburuak, aldizkariak, irratiak, filmak eta beste «kontrolatzeko». «Hasierako garaietako militarrak kenduta», gainontzekoak «formatutakoak» ziren, «unibertsitatetik edo seminariotik igarotakoak». Bizkaiko delegazioan, Jose Antonio Zarzalejos izan zen buru zortzi urtez. «Biktimen esanetan, egon den gaiztoenetakoa zen».

Horrekin lotuta, Olaziregik «itzulpen filtroei» egin nahi izan zien azpimarra: «Itzulpena nolakoa, horrek erabakitzen zuen ebazpena». Torrealdaik nabarmendu zuen euskararen zentsoreek «botere bikoitza» zutela. «Haren ebazpenak indar handia du, besteek ezin zutelako horren egiaztapenik egin». Zentsoreen euskara maila «eskasa» zen: «Arrotz, orgulloso itzuli zuten; askapena, olvido; hots, frio; itzal, bandera; jasan, levantar».

Sasoiko intelektualei ere toki bat egin die Torrealdaik liburuan. «Frankismoa legitimitate defizit handi batekin sortu zen, noski. Orduan, intelektualen premia handia zuen». Uste den baino «askoz ere gehiago» erakarri zituen. «Pila bat ziren, izen oso inportanteak, eta gizartera zein Europara begira funtzio legitimatzaile oso inportantea zuten».

Horrenbestez, franskismoko testuingurua eta praktikak kontuan hatuta, iruditzen zaio «zor handi bat» dagoela «kulturaren gau ilunean» lan egin zutenekiko. «Omenaldirik onena da egin zuten lana ezagutzera ematea eta txalotzea».

«Zentsura likidoa»

Beste «era batekoa» da, baina Torrealdaik pentsatzen du egun ere zentsura dagoela. «Zentsura likidoa da, toki guztietan dago presente. Lerro editorialaren izenean sar daitezke zentsura mota asko». Adibidetzat jar daiteke, bere iritzian, «Espainiako prentsak» Kataluniako auzian egindakoa: «Alderdi positiboak sekula agertzen ez direnean, bakarrik negatiboak agertzen direnean.... Zentsurak horixe egiten zuen».

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Elhadji Ndiaye omentzeko ekitaldia, Iruñeko Arrotxapea auzoan, iaz. ©JESUS DIGES / EFE

ESPALOIAN ITOTAKO BIZITZA

Ion Orzaiz

Duela bost urte, 2016ko urriaren 25ean, Elhadji Ndiaye senegaldarra zendu zen, Espainiako Poliziaren zaintzapean, Iruñean. Atxiloketa bortitz baten ostean konfirmatu zuten hila zela. Poliziaren jokabide arrazisten ondorio dela uste dute Ndiayeren lagunek eta gobernuz kanpoko erakundeek.
Egonkorrak bilakatu dira Ipar eta Hego Euskal Herriaren artean Frantziako indar armatuek egiten dituzten kontrolak. ©BOB EDME

Sistemaren belauna lepoan

Oihana Teyseyre Koskarat - Jone Arruabarrena - Ion Orzaiz -Javi West Larrañaga

Migratzaileen aurkako jazarpena fenomeno orokortua da Euskal Herrian. Adituek eta gobernuz kanpoko erakundeek salatu dute Poliziak «sistematikoki» erabiltzen duela bortxa pertsona arrazializatuen aurka.
 ©BERRIA

«Polizia, nahitaez, giltzarri da gizarte arrazista iraunarazteko»

Maite Asensio Lozano

Segurtasunaren zein mehatxuen inguruan zabaltzen diren ideiak «eraikuntza politikotzat» dauzka Douhaibik; horrekin lotu ditu kolektibo arrazializatuen aurkako kriminalizazioa eta jazarpen poliziala.
 ©BERRIA

«Behartu nahi gaituzte Poliziaren aurrean behera begiratzera»

Ion Orzaiz

Modou Faye, 'Beltxa'. Senegal atzean utzita, Iruñera iritsi zen duela urte asko. Paperak ditu orain, Africa United elkarteko burua da, baina horrek ez du Poliziaren jazarpenetik libratu.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Izan BERRIAlaguna

Zure babes ekonomikoa ezinbestekoa zaigu euskarazko kazetaritza independente eta kalitatezkoa egiten segitzeko.