Jose Antonio Agirre lehendakaria gogoan, Eusko Jaurlaritzaren 90 urtemuga ospatu dute Gernikan

«Eusko lur gainean zutunik». Jose Antonio Agirrek, Eusko Jaurlaritzako lehen lehendakariak, halaxe hartu zuen kargua 1936ko urriaren 7an. Gernikako haritzaren azpian izan zen ekitaldia, eta, 90 urte geroago, hark erabilitako formula bera errepikatu dute lehendakari guztiek leku berean, aitzindariacloseaurrekaria, bidea urratu duena gogoan. Eusko Jaurlaritzaren 90. urteurrenaren karietara closeharira, oroimen ekitaldi hunkigarria egin dute.

Imanol Pradales lehendakariak makila eskuan eta txapel gorrien artean egin du bidea arbolaraino. Bertan egin die harrera lehendakari ohiei: Juan Jose Ibarretxe, Patxi Lopez eta Iñigo Urkullu. Hirurak batera heldu dira, eta arbolaren, ikurrinaren eta txistularien aurrean elkartu dira laurak. Nahiz eta haien aurretiko lehendakariak ez egon, haiek ere gogoan izan dituzte; haien senitartekoek eta beste hainbat gonbidatuk ilara luzea osatu dute, eta banan-banan sartu dira batzar etxera.

Eusko Jaurlaritzak 90 urte bete ditu. Behin-behineko gobernu gisa jaio zen, ohiz kanpoko egoera batean sortu zelako: 36ko gerra garaian, eta hauteskunderik egin gabe. Korrika eta presaka idatzitako estatutu bat onartu zuten, 1936ko urriaren 1ean, eta, astebete geroago, behin-behineko gobernu bat sortu zuten, iritzi bera ez zutenen artean. Jose Antonio Agirre lehendakariak eta gainerako sailburuek aurrerapen sozial ugari lortu zituzten bederatzi hilabetez, eta erbestean jarraitu zuten ondoren lan horrekin. Orain haren legatua goraipatu dute.

Batasunaren gobernua

Gobernu hura batasunaren gobernua izan zen, iritzi ezberdina izan arren demokraziaren alde zeuden indar guztiak batu baitziren aurkari beraren kontra: Franco eta estatu kolpea babestu zutenak. «Meritu handikoa da batasun horri eusten jakitea pentsamolde oso ezberdinak izanda ere», adierazi du Jon Penchek, Giza Eskubideen eta Botere Publikoen EHUko Unesco Katedraren ikerlariak. Leyre Arrieta Historia Garaikideko doktoreak dio ordukoa «kontzentrazio gobernu bat» izan zela, garai hartan euskal panorama politikoan existitzen ziren alderdi politiko guztiek parte hartu zutelako.

Ohiz kanpoko egoerak eragin zuen ordura arte politikoki eta dialektikoki «guztiz kontra» zeuden bi ikuspegi politiko elkartu ahal izatea, Pencheren esanetan: batetik, EAJko eskuin klerikal closeerlijiosoanazionalista, eta, bestetik, Espainiako errepublikaren aldeko ezkerra —indar errepublikanoak eta sozialistak—.

Arrietak gaineratu du gobernu hura «gobernu historiko bat» izan zela, «Euskal Herriaren lehen subjektu instituzional eta politiko komuna izan zelako. Segur aski, Agirreren karismak eta lidergoak batu zituen guztiak». Agirrek berak hartu zuen Defentsa Saila, garai hartan lehentasuna baitzen altxamendu faxistari aurre egitea, gerra irabaztea eta bakea lortzea. Ahaleginak eta bi egin zituzten herritarrek gerraren ondorioak ahalik eta gutxien nabaritzeko. 

Ikurrina eta bestelakoak

Arrietaren hitzetan, organigrama baten egitura guztia antolatu zuten hutsetik . Gerran egonik ere, estatu bati dagozkion eginkizunak bete zituzten garai hartan. Atzerrian ordezkaritzak zabaldu zituzten, Euzko Gudarostea sortu zuten, euskal pasaporteak eta txanpon propio bat sortu zituzten… 

Era berean, politika sozial «benetan aurreratuak» garatu zituzten: elkarrizketa soziala, jabetzaren funtzio soziala, merkatuaren legea, legeen erregularizazioa, langileen parte hartzea enpresetan… Lehen unibertsitate publikoa ere sortu zuten: Medikuntza Fakultatea, Bilbon. Euskal kultura ere sustatu zutela kontatu du Arrietak. Sinboloen eraikuntzari dagokionez ere, ikurrina onartu zuen ikur gisa, eta Eusko Abendaren Ereserkia ereserki moduan.

Arrietaren ustez, Agirrek «benetan merezi du» aitortu zaion guztia: «Oso karismatikoa omen zen, hizlari paregabea, liderra, eta denek maite zuten, baita erbestean ere». «Segur aski, XX. mendeko euskal historiako pertsonarik garrantzitsuena da», aitortu du. 

Egoitza, Parisen

Bederatzi hilabeteko lana izan zen. Gero, Eusko Jaurlaritza euskal lurraldeetatik kanpo aritu zen lanean. Parisko Marceau hiribidean zeukan egoitza Jaurlaritzak —iazko irailean, EAJk eraikina berreskuratu zuen—. Baina naziek Paris okupatu zutenean, bertara sartu ziren frankistak, eta egoitza bereganatu. Bertan zegoen dokumentazioa miatu zuten, Frantzian zeuden euskal politikariak pertsegitzeko. Aliatuek Frantziako hiriburua berreskuratu zutenean, Eusko Jaurlaritzak egoitza ere berreskuratu zuen, eta handik aritu ziren lanean 1951. urtera arte. Gero, gobernu frankistak Frantziako Gobernuari eraikina eskatu zion, argudiatuta Espainiako Estatuarena zela, eta Parisko Auzitegiak arrazoia eman zion. Handik aurrera, Eusko Jaurlaritza Singer kalean egon zen. 

Pencheren esanetan, estatutu bat eta gobernu bat eduki izana «ezinbesteko aurrekaria izan zen trantsizio demokratikoaren ondoren Euskadik autonomia ahalik eta lasterren berreskuratzeko». Arrietak nabarmendu duenez, Eusko Jaurlaritzak erbestean eman zuen azkeneko hamarkada oso gogorra izan zen, baina, hala ere, garrantzitsua, modu horretan erakundearen legitimitateari eutsi baitzioten. Horren ondorioz dirau egungo Eusko Jaurlaritzak.

Arrietaren iritziz, gobernu haren balioak «izugarri gaurkoak» dira: askatasuna, demokrazia eta justizia soziala.