PROPOSAMENAK

Oihartzunaren lilura

Aezkoa ibarrean, Nafarroa Behereko mugatik bost kilometrora dago Orbaizetako armaola. XVIII. mendean eraiki zuten ustiategia
JAGOBA MANTEROLA / ARGAZKI PRESS Tamaina handiagoan ikusi

Peru Azpillaga Diez -

2020ko abuztuak 1

Nafarroako Aezkoa haranean dago Orbaizetako, eta hango pareta hondatuek mendeetako historia gordetzen dute. Ehunka lagunek egindako lanaren lekuko isilak dira. «Orbaitzetako arma-olaren/ horma zaharrak/ suzko ekaitz dardartsu guziak/ jaurtikiaz jasanik,/ kondaira urratu baten/ ezaugarri bezala,/ xoilki,/ bakardadean geldituak». Aezkoa ibarrean bisitatu daitekeen interesgunerik garrantzitsuenetarikoa da Orbaizetako armaola. Gaur egun, Benito Lertxundi musikariak hari eskainitako abestian deskribatu bezala ikus daiteke armaola zaharra.

XVIII. mendean eraiki zuten, Aezkoa mendiko ola zaharraren gainean. Tokia, ordea, ez zen ausaz hautatu. Inguruan egurra, meatzeak eta ibaiak izanda, martxan jartzeko beharrezkoak zituen lehengai guztiak baitzituen eskura. Fabrikaren helburua Espainiako armada arma eta munizioz hornitzea izan zen. Ustiategiak, baina, ez zuen luze jo, eta, mende batez lanean aritu ostean, ixtea erabaki zuten. Besteak beste, mugatik gertu egoteagatik jasandako suteen eta arpilaketen erruz.

Abandonatuta egon da geroztik, eta Lertxundik bere kantuan azaldu bezala, isiltasuna gailendu da fabrika gunean. Landaretzak hartu ditu hondakinak, hango harriak geruza berde batez estaliz eta inguruari xarma miresgarri bat eskainiz. Egun, bisitatu egin daitezke olaren hondakinak. 2007an Kultura Intereseko Ondasun izendatu zuten, eta 2014an zaharberritze lanak hasi zituzten. Izan ere, giro misteriotsua izateaz gainera, Argien Garaiko arkitektura industrialaren eredu bikaina da.

Olaren goialdean, ostatua, eskola, eliza, agintarien jauregia eta langileen etxebizitzak zeuden. Beheko partean, berriz, lantegia bera. Horrekin batera, erdialdean, bi labeak, munizioen garbitegia, sarraila eta molde tailerrak zeuden, eta alboetan, ikaztegiak eta mea biltegiak. Egurrezko pasabideek olaren sailak elkarrekin lotzeko balio zuten. Hortaz, olaren arkitekturak zenbait mailatan lan egiten zela adierazten du.

Bere garairik onenean, 150 langiletik gora izan zituen armaolak eta haien familiekin eta zaintzako tropekin batera bizi ziren Iratiko oihaneko fabrika gune hartan. Malli Txapar orbaizetarrak, esaterako, 2018an kaleratutako Historia de la Real Fábrica de Municiones de Orbaizeta liburuan biltzen du olaren historia.

Iratiko basoan bertan egonda, gainera, hainbat dira olaren inguruetatik egin daitezkeen ibilbideak. Hala nola Urkulu eta Mendilatz mendietara igo, eta Arpeako koba bisitatzea.

Goizeko buletina

BERRIAren papereko edizioaren gai nagusiak biltzen ditu egunero (astelehenetan salbu). Goizean goiz iristen da zure posta elektronikora.

Albiste gehiago

Nekane Murga, atzo, Eusko Jaurlaritzaren Bilboko egoitzan. ©Miguel Toña / Efe

Eusko Jaurlaritzak osasun larrialdia ezartzeko asmoa du

Andoni Imaz

Urkullu jarduneko lehendakaria litzateke batzorde bereziaren burua berriro ere, eta aukera izango luke jendea bakartzeko eta joan-etorriak mugatzeko. Murgak eta Tapiak agerraldi bat egingo dute bihar, hartuko dituzten neurriak esplikatzeko.

Salvador Illa Espainiako Osasun ministroa gaurko agerraldian. ©Chema Moya/EFE

Diskotekak eta gaueko tabernak ixteko agindu du Madrilek

Berria

Neurriak zorroztuko dituzte Hego Euskal Herrian, egoera epidemiologikoak okerrera egin duela eta. Gainerako taberna edo jatetxeek 01:00ean itxi beharko dute, eta gauerditik aurrera ezingo da bezero gehiagorik sartu. Kalean erretzea ere debekatuta egongo da, bi metroko tartea bermatu ezin bada.

Jendea paseoan Donostiako alde zaharreko kaleetan, atzo. ©Juan Carlos Ruiz/FOKU

618 kasu atzeman dituzte Hego Euskal Herrian

Berria

Bizkaian behera egin dute kasuek; Araban, Gipuzkoan eta Nafarroan, aldiz, igo egin dira.

Osasun langileak PCR probak egiten Donostian, aurreko astean. ©Gorka Rubio/FOKU

Azpeitiko Erdikalean ibili zirenei proba egiteko eskatu die Jaurlaritzak

Berria

Abuztuaren 7tik 9ra bitartean kale horretan ibilitakoek egin beharko dute testa.

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna