Albistea entzun

ATZEKOZ AURRERA. Jose Antonio Azpiazu. Historialaria eta idazlea

«Ohorea eta dirua zen lehen karta jokoa»

Karta jokoen beste aurpegi bat eman du ezagutzera Jose Antonio Azpiazuk 'Los naipes en Euskal Herria' liburuan. Garai batean jokoak berak eragin zuen biolentzia azaltzen du bertan, besteak beste.
JAZKI FONTANEDA / FOKU Tamaina handiagoan ikusi

Miren Mujika Telleria -

2022ko maiatzak 3

Jolas eta entretenimendu huts gisa iritsi da gaur egunera karta jokoa. Historia bitxia bezain interesgarria gordetzen dute, ordea. Hari batez lotu ditu kartekin lotutako zenbait kontakizun Jose Antonio Azpiazu historialari eta idazleak (Legazpi, Gipuzkoa, 1944) Los naipes en Euskal Herria liburuan (Txertoa, 2022).

Gai historikoak eraman ohi dituzu zure liburuetara. Kartak oraingoan. Zer historia dago horien atzean?

Etxe guztietan ibiltzen ziren kartetan; klase desberdinetako jendea. Errege eta ministroak, baita jende umila ere. Alde batetik, denbora-pasa bat zen; ohera joan aurretik jende askoren tentazioa zen. Baina, beste alde batetik, apustuak egiteko tarte bat ere bazen. Apustu horietan, dirua zenean tarteko, tranpak izaten ziren. Eta, tranpekin batera, baita biolentzia ere.

Zer-nolako biolentzia?

Jokalarien arteko borrokak. Izan ere, poltsikoak garbitu arte aritzen ziren kartetan. Are gehiago, askok eta askok berea ez zen dirua jartzen zuen jokoan, eta sarritan galdu, noski. Borrokak bakarrik ez, hilketak ere ohikoak izaten ziren.

Adibiderik?

Asko daude. Baina Leitza [Nafarroa] inguruan bizi zen abade batena kontatuko dut: ondoko herri batera joan eta kartetan aritu zen abade bat zen. Diru dezente bildu zuen, gainera, kartetan. Behin diru hori irabazita, oinez itzuli behar izan zen gauez Leitzara. Eta bidean zein azalduko, eta haren aurka galdu zuena. Hantxe akabatu zuen. Eta haren omenez jarri zuten abadegurutze deitzen dioten gurutze bat.

Diruarekin lotutako jokoa zen, orduan.

Bai. Ohorea eta dirua zen lehen karta jokoa.

Eta dirurik eduki ezean?

Hori ere gertatzen zen, noski. Adibidez, pertsona bat kartetan ari zen talderen batengana hurbildu eta esatea: «Kartetan ibili nahi dut zuekin, baina ez daukat sosik». «Nola, bada?», esaten zioten, «dirurik ez baduzu, nola ausartzen zara guregana kartetan aritzera?».

Jokoa zabalduago zegoen gizonen artean emakumeen artean baino?

Bai. Baina emakumeak ere aritzen ziren, eta liburuak baditu horrekin lotutako zenbait kontakizun.

Adibidez?

Katalina Erauso, adibidez, aritu zen karta jokoan. Eta, halako batean ohartu zen kartetan aritzen zen beste bat tranpak egiten ibiltzen zela. Bada, izkina batean itxaron zuen tranpatia, borrokan hasi, eta han hil zuen. Inguruan zebilen Antonio, bere anaia, eta harrapatu aurretik ihes egiteko esan zion.

Liburuan aipatzen dituzu kartetan jokatzen zuten Oiartzungo emakume batzuk.

Bai. Horiek ez zuten jokatzen ohoreagatik edo denbora pasatzeko; dirua jartzen zuten. Etxeko diruarekin egiten zuten, ordea, apustu. Eta gizonak aztoratuta, alkatearengana joan ziren emakumeen karta jokoa debekatu zezatela eskatuz. Beraz, emakumeek, noski, hau esaten zuten: «Gu ere, gizonak bezala, bagara nor kartetan aritzeko».

Harrigarria da zenbat kontu bitxi dagoen karta jokoen atzean. Ikerketa horretan, zer egin zaizu zuri deigarrien?

Bilboko hilketa bat. XVIII. mendean gertatu zen, Bilboko karta jokalari batzuen eta arrakero italiar baten artean. Italiarra trebea zen kartetan, baina zekenkeriak eta diru goseak galdu zuen. Partida ugari irabazi zituen bilbotarren aurka, baina tranpekin. Jokalari bilbotar batekin bat egiten saiatu zen, bere kideei dirua atera ziezaien, eta bere trikimailuak kontatu zizkion. Gizon horrek, ordea, plana kontatu zien lagunei, eta haiek tranpetan irabazitako hori exijitzera joan, eta bi tiroz hil zuten italiar ospetsua; tiro bat jo zioten izterrean eta bestea bularrean.

Non aurkitu duzu hori guztia?

Beti jotzen dut oinarrietara, dokumentuetara. Hainbat artxibategitan arakatu, eta haietatik lortu dut informazioa.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Migel Joakin Eleizegiren hezurren arrastoak itzultzeko ekitaldia, atzo. ©

Berriz ere Altzoazpiko hilerrian dira Altzoko Handiaren hezurren arrastoak

Nagore Arin

Bi urtez Aranzadiko instalazioetan egon ondoren, berriz ere Altzoazpiko hilerrira itzuli dituzte Migel Joakin Eleizegi Arteagaren hezurren arrastoak.

Itziar Ituño aktoreak Malen Zubiri politikariarena egiten du <em>Intimidad</em> telesailean. ©DAVID HERRANZ / NETFLIX

'Intimidad', Netflixen gehien ikusi den telesaila, ingelesez bestekoetan

Urtzi Urkizu

Txintxua Filmsen fikzioa 58 herrialdetan sartu da Top10ean. IMDB-ko lehen 50etan kokatu da

Eneko Orozek 'Zer ikusi euskaraz' egitasmoa jarri du martxan
Edorta Agirre. / ©Gorka Rubio, Foku

«Janari pista galduz gero, nahi duena salduko digu sistemak»

Miren Garate, Gipuzkoako Hitza

Janaren inguruan «gero eta desinteres handiagoa» ikusten du Edorta Agirrek, Amantala ta mantela liburuaren egileak. Dioenez, «zelofanez ontziratutako produktuek» hartu dute lehengaien tokia. «Horiek zer duten? Sinetsi egin behar, ez baitugu kriteriorik».

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Miren Mujika Telleria

Informazio osagarria

Iruzkinak kargatzen...

Izan BERRIAlaguna

Zure babes ekonomikoa ezinbestekoa zaigu euskarazko kazetaritza independente eta kalitatezkoa egiten segitzeko.