Albistea entzun

Zientzia. ARGI ALDIAN

Haurrak, txertoaren gordailu

Ana Galarraga Aiestaran - Elhuyar Zientzia

2021eko apirilak 9

Egunero hizketagai ditugunez, gauza arrunta dirudite txertoek. Alabaina, aipagai ditugun horiek teknologia farmazeutikorik sofistikatuenaren emaitza dira. Pfizerrenak eta Modernarenak, esaterako, informazio genetiko apur bat baino ez daramate, lipidozko nanokapsula baten barruan. Informazio genetiko hori nahikoa da gure gorputzak sor dezan, lehenik, koronabirusaren proteina jakin bat, eta, gero, proteina horren aurkako defentsa. Horren bidez, koronabirus osoarekiko babestuta geratzen da.

 

Duela 200 urte baino pixka bat lehenago, ez zuten imajinatu ere egiten halako teknologiarik egongo zenik, baina txertoak banatzeko asmatzen zituzten irtenbide batzuk gaur egungoak bezain txundigarriak ziren. Horren adibide da baztangaren txertoa Amerikara eramateko Balmisen espedizioa.

Edward Jennerrek 1798an argitaratu zituen baztangaren txertoaren esperimentuen emaitzak. Lan hartan erakutsi zuen behi-baztangak eragindako legenetako zornea pertsonen larruazalaren azpian sartuta baztangarekiko immunitatea lortzen zela. Baztanga gaixotasun larria zen, hilgarria kasu askotan, eta azkar zabaldu ziren Jennerrek aurkitutako metodoaren bidezko txertaketak Europa osoan.

Amerikan ere gaitzak kalte handiak egiten zituela eta, Jennerren seruma eramaten saiatu ziren, baina bidean galdu egiten zen. Orduan, Francisco Xavier Balmis Karlos IV.a erregearen zirujauak irtenbide hau proposatu zuen: txertoa behi-baztangarekin infektatutako pertsonen bidez eramatea; hau da, pertsonak txertoen gordailu bihurtzea. Eta, horretarako, egokienak haurrak ziren.

Hala, 1803an, Karlos IV.a Espainiakoaren babesarekin, 3-9 urteko 22 mutiko bildu zituen, haur abandonatuen Madrilgo eta Coruñako etxeetatik. Gainera, Coruñako etxeko zuzendaria, Isabel Zendal Gomez, kontratatu zuen, haurren ongizatea zaintzeko.

Txertoa eramateko metodoa hauxe izan zen: lehenengo, bi haur txertatu zituen serumarekin (behi-baztangaren zornea), lantzeta baten bidez zauri bat eginda larruazalean. Hamar bat egunera, haurrek pikorrak zituzten gorputzean. Pikor horien zornea lantzetarekin hartu, eta beste bi txertatu zituzten, eta, horrela, batzuek hurrengoak infektatuz, eraman zuten txertoa, lehenik Kanarietara, eta, handik, Venezuelara, Kubara, Mexikora... Hain justu, Kubatik Mexikorako bidaiarako, Kuban ez zituen mutiko egokiak aurkitu, eta hiru neska esklabo erosi zituen. Espedizio osoko neska bakarrak izan ziren.

Historialarien arabera, Balmisek ardura handia jarri zuen haur haiek tratu ona jaso zezaten eta ondo egon zitezen. Are gehiago: denak jatorrizko lekura itzularazten ere saiatu zen, beti lortu ez bazuen ere.

Amerikatik, Ozeano Barearen beste aldera ere iritsi zen txertaketa, Mexikon bildutako 26 umezurtzi esker: Filipinak, Txina... Guztira ehun haurrek baino gehiagok parte hartu zuten Balmisek abiatutako espedizioan, eta milaka pertsona txertatu zituzten haien bidez.

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Albiste gehiago

Netflix Euskaraz ekimena

Netflix Euskaraz taldeak euskalgintzako eragileen babesa jaso du

Urtzi Urkizu

Apirilaren 15erako 10.000 sinadura lortzeko erronka jo zuten, eta 10.500 lortu dituzte jada. Netflixi edukiak euskaraz eskatzeko da sinadura bilketa: abenduaren 3rako, 20.000 lortu nahiko lituzkete.

Iratxe Perez, biniloen artean arakatzen. ©JAIZKI FONTANEDA / FOKU

Denborarik gabeko musika

Jone Arruabarrena

Aurten, beste urte batez, biniloak, mota guztietako diskoak, kaseteak eta DVD formatuan ikus daitezkeen filmak egongo dira salgai Gasteizko Dendaraba saltoki gunean.
4 ©BCC / EZEZAGUNA

Zentro bat gastronomiari

Jakes Goikoetxea

Basque Culinary Centerrek hamar urte beteko ditu irailean. Gastronomia unibertsitate ikasketa bihurtu zuen, eta urteotan eskaintza osatu du, ikerketan eta berrikuntzan sakonduz, batez ere. Prestakuntzaren osotasuna nabarmendu dute arduradunek, sukaldariek, irakasleek eta ikasleek.

 ©MARISOL RAMIREZ / FOKU

«Betiko zaporeetara bidaiatzen saiatzen gara Garenan»

Ane Insausti Barandiaran

Repsol gidan eguzki bat lortu berri du Bazen Dimako (Bizkaia) Garena jatetxeak. Baserriko bizimoduaren gaineko memoria ariketa bat egiten dute bertan, plateren bidez. Egunero lanean jarraitzeko gogoz dago.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.