Albistea entzun

Batailaren erro zabalak

Xabier Irujo historialariak ikerketa bat egin du Orreagako guduari buruz, eta liburu batean argitaratu ditu ondorioak. Orain arte onartu diren hainbat uste gezurtatu ditu. Azaldu duenez, zenbait eraso izan ziren aurretik, eta bataila nagusia Errozabalen eta Zizeko bortuan izan zen, buruz buru.
Karlomagnoren armada Zizeko portuan barna irudikatzen duen beiratea, Chartresko katedralean (Frantzia).
Karlomagnoren armada Zizeko portuan barna irudikatzen duen beiratea, Chartresko katedralean (Frantzia). XABIER IRUJO Tamaina handiagoan ikusi

Iker Tubia -

2018ko irailak 8 - Iruñea

Hamaika gudu eta bataila izan dira gizakien historian, eta, era berean, historia hamaika aldiz bihurtu da gudu zelai. Argi ikus liteke hori, adibidez, Errozabalgo guduarekin —Orreagako gudua esaten zaio—. 1.240 urte joan dira baskoiek Karlomagnoren gudarostea garaitu zutenetik, eta historiako pasarte hura gatazka iturri izaten da oraindik ere. Zurrumurruak baztertu, eta argia jarri nahi izan du Xabier Irujo historialariak bataila horri buruzko informazioaren gainean.

400 urteko korapiloa da Errozabalgo gudaren inguruko polemika: 1695ean ageri da lehenbizikoz, Joseph Moretek Juan de Marianaren lana kritikatu zuenean. «Latinez, Marianak iturri historiko fidagarriak erabili zituen, baina baita idazki literarioak ere. Gaztelerara itzultzean, iturri historikoak baztertu zituen», azaldu du Irujok. Moreten aburuz, Gaztelako historia azpimarratu eta Nafarroakoa desagerrarazteko egin zuen hori. «Gaur egun berdin jarraitzen dugu».

Bada Errozabalgo gudua beste toki batzuetan kokatzen duenik, eta bada oraindik gudua bera ukatzen duenik ere. Horren aurrean, Irujok jatorrizko iturrietara jo du —autore batzuk itzulpenekin egin dute lan, eta horrelakoetan baliteke datu batzuk itxuraldatzea—, eta hainbat kontu gezurtatu ditu. Emaitza bere liburuan irakurri daiteke: 778, La batalla de Errozabal en su contexto histórico (778, Errozabalgo bataila bere testuinguru historikoan).

Errozabalen, buruz buru

Irujok zehatz-mehatz azaldu ditu Errozabalgo guduaren nondik norakoak. Testuingurua; Karlomagnoren segizioaren ibilbidearen xehetasunak; bataila non, noiz eta nola izan zen; eta bataila horrek gerora zer ondorio izan zituen. Lehenik eta behin, argi utzi du: Orreagakoa bataila bat izan zen —latinezko iturriek ez dute «guduxka» aipatzen, gudua baizik—, eta Errozabalen eta Zizeko bortuaren luze-zabalean gertatu zen. Errozabal Auritz eta Aurizberri dauden lautada da. «Iruñetik Donibane Garaziraino dagoen toki lau bakarra da, beraz, neurri horretako bataila bat Errozabalen, Ibañetan eta Zizeko bortuan borrokatuko zen».

Irujok ikusi du Zizeko mendatea ageri dela Iturrietan. Batzuk diote hor ezin zela izan, ez omen zen biderik. Baina Aranzadi zientzia elkarteak bide erromatarra aurkitu zuen 2014an. Egile batzuek Jakan (Espainia) izan zela diote, «inolako froga dokumentalik gabe», Irujoren arabera. «Garrantzitsua da iritzia eta irizpidea bereiztea». Historialariak azaldu duenez, iturri historikoak eta literarioak bereizten saiatu da, eta lehenbizikoetatik atera ditu ondorioak.

Karlomagnoren gudarostea Zaragozara ezin sartuta ibili zen, eta, bueltan, Iruñea suntsitu eta erre zuen. Horren ondoren gertatu zen Errozabalgo bataila, abuztuaren 15ean. Irujoren arabera, gainera, ez litzateke egun bakarreko guda izanen. Gehien zabaldutako bertsioaren arabera, baskoiek Karlomagnoren atzeragoardiari egin zioten eraso Ibañetako lepoan. «Hori egia ofizial bihurtu da, eta Errolanen kantuan horrela ageri da, baina ez du zentzurik». Irujok beste bertsio bat eman du: lehenik eta behin, ez zen gudu bakarra izan. Iruñetik atera zirenetik, hainbat aldiz eraso zioten Karlomagnoren segizioari. Bestetik, Errozabalgo batailan ez zioten soilik atzeragoardiari eraso egin: «Batailatik gutxira idatzitako bi iturri nagusitan diote altxorraren atzeko partean izan zela erasoa, ez atzeragoardian».

Irujok tratatu militarretan arakatu du, eta bertan aurkitu du erantzuna: «Altxorra beti jabearen ondoan doa». Karlomagnoren atzetik zihoan, egoera larri batean tapoia egin baitzezakeen. «Armadaren parterik hoberenari pasatzen utzi zioten, eta altxorrari eraso egin zioten. Gainerakoak tranpa horretan gelditu ziren, eta sarraskia itzela izan zen». Tartean jende garrantzitsua hil zen: «Agiardo, inperioko bigarrena, eta Hanselmo, palazioko maiordomoa, baita Errolan ere, Bretainiako markaren gobernadorea. Hori normalean ez da bataila batean gertatzen». Baskoiek arma eta jantzi arinagoak zituzten, eta ingurua ezagutzen zuten. Ezustean harrapatu zituzten, beraz, eta aise irabazi zuten bataila. Irujoren arabera, buruz buru aritu ziren borrokan.

Irujok beste detaile bat ere aipatu du: Karlomagnok ihes egin zuen, gudarostea atzean utzita. «Karlomagno zuritzeko zabaldu zen atzeragoardiaren erasoarena. Ezin zuten esan Karlomagnok ihes egin zuenik». Irujoren kalkuluen arabera, gudarosteak 8,5 kilometro egiten zituen egunean, batez beste. Karlomagnok 27 kilometro egin zituen eguneko Luzaide utzi zuenez geroztik. «Eta ez zen inoiz bueltatu». Iturrietan «oso garbi» ageri dira hiru Errozabal: 778koa, 812koa eta 824koa. «Karlomagno lehenengoan baino ez zen egon».

Bestalde, Irujok gurutzada asmo bat ikusten die Karlomagnoren planei —nahiz eta garai hartan ez zen gurutzada kontzepturik oraindik—. «Horregatik, autore batzuek baskoiak musulman bihurtu zituzten». 824an ere baskoiek irabazi zuten Errozabalen izandako bataila. Irujoren arabera, horren ondorio nagusia Eneko Aritzaren Iruñeko Erresuma sortzea izan zen. Karlomagnok marka hispanikoa sortu nahi izan zuen, baina ez zuen lortu. Erresuma sortu izanak are gehiago zailtzen zion marka sortzea.

Egungo iturri historikoekin ezin da askoz harago joan, Irujoren aburuz, baina arkeologiak ate asko ireki ditzake. «Indusketak egin beharko lirateke Zizen eta Errozabalen. Seguruenik aztarnak agertuko dira». Bataila izan eta 900 urtera hango herritarrek aurkitzen zituztenen modukoak.

Sareko BERRIAzalea:

Udazkenean, BERRIAlagun egiteko pausoa eman dezazun, eskaintza bat egin nahi dizu BERRIAk. Herri baten kulturaren plaza da BERRIA. Kultur egitasmo, dinamika eta ekitaldi anitzen erakustoki. Euskal kulturaren inguruko informazioaren plaza handia. Azaroan eta abenduan, Euskaraldiak, Bertsolari Txapelketa Nagusiak eta Durangoko azokak hartuko dituzte, besteak beste, BERRIAren orrietako asko, paperean eta webgunean.

Albiste asko irakurriko dituzu, segur aski webgune honetan bertan. Eta eskari bat egin nahi dizugu: har ezazu konpromisoa irakurtzen duzunarekin. Irakurleen babes ekonomikoa funtsezkoa da BERRIAren etorkizuna ziurtatzeko.

Albiste gehiago

Abenduaren 3ko elkarlaneko TBsaioa

Iparraldeko euskal hedabideek saio berezia egingo dute 11:00etan, Baionan

Urtzi Urkizu

Iparraldeko euskarazko bost hedabideak elkarlanean arituko dira 11:00etatik 12:00etara, 'Euskara, hedabideetatik karriketara!' izenburupean. Zuzenean ikusi ahalko da hementxe bertan

Erroiz olio enpresako kideak, Oinatz Bengoetxea pilotari ohia erdian dutela, atzo. ©JAIZKI FONTANEDA / FOKU

Urre berdearen zukua dastagai

Unai Etxenausia

Lantziegoko Erroiz olio enpresak oliba olio birjina estra berria aurkeztu du. Aurten, Bengoetxea pilotari profesional ohia gonbidatu dute Sustraiak zuku izarra dastatzera.
Txantxangorri bati eta onddo bati sakelakoarekin egindako argazkiek Merlin eta Mushtool aplikazioetan egindako bidea. ©BERRIA

Natura poltsikoan

Enekoitz Telleria Sarriegi

Geroz eta gehiago dira natura behatzen eta ulertzen laguntzen duten sakelako aplikazioak. Behatu litezke mendiak, onddoak, hegaztiak, landareak, zeruak... eta bahetu litezke ondoren behaketak. Adituek diote erabilgarriak, errazak eta herritarrak zientziara hurbiltzeko lagungarriak direla, baina tentuz erabiltzekoak ere bai, ez dutelako beti bete-betean asmatzen.

Jose Ignacio Jauregi —eskuinetik hasita bigarrena—, lankideekin, Michelin izar berdea esku artean dutela. ©IÑIGO URIZ / FOKU

«Ongi elikatutako txerriek zapore hobea dute»

Amaia Jimenez Larrea

Lekunberriko Maskarada jatetxeak Michelin izar berde bat lortu du orain gutxi. Jatetxearen jasangarritasuna saritu dute, 'euskal txerri' izeneko arraza nola tratatzen duten aintzat hartuta.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...

Izan BERRIAlaguna

Hitzen, ekintzen eta errimen eztanda. Herri bat BERRIAren kulturaren plazan. Baliatu udazkenean BERRIAlagun egiteko eskaintza.