Albistea entzun

Txomin Ezponda. Bertsolaria

«Gaur, gazteak entzunda, irudi luke bertsolaritza lana dela»

Xalbador eta Mattinekin hasi, eta bertsolari belaunaldi esanguratsua osatu zuen Ezpondak Iparraldean, Alkhat, Xanpun eta beste hainbatekin, 1980 eta 1990eko hamarkadetan. Umorea eta ironia izan ditu ezaugarri.
ISABELLE MIQUELESTORENA

Garbine Ubeda -

2017ko uztailak 9 - Ahetze

1937an Jatsun (Nafarroa Beherea) sortu, eta gaztetan Lapurdiko kostaldera aldatu zen lan bila Txomin Ezponda. Ahetzen bizi izan da geroztik, eta, hantxe, hain zuzen, omenaldia eskaini berri diote, 80 urte beteko dituen aitzakian.

80 urte. Baduzu zer konta.

Adin horretara ailegatzen zarelarik, itxaropena txikitzen da, geroko proiektu handirik ezin da egin, ez dut esaten ahal hemendik bost urtera, konparazione, zer eginen dudan. Egunean egunekoa bizi behar da. Ahal bezain lasai hartu, eta aurrera.

Nola gogoratzen dituzu zure hastapenak?

Gure garaian ez zen eskolarik, ezta bertsolariez ardura hartuko zuen inortxo ere. Bertsolaria bere baitarik sortzen zen, bere nahikundera. Ez zen libururik ez kaseterik aurkitzen ahal. Ondotik etorri dira horiek. Zahar batzuk bagenituen inguruan, bertsotan gaizki ari zirenak, baina gogoa bazen, eta orduko jendeak maite zuen bertso mundua. 15 urte nituela, ez dakit zergatik, gustu hori etorri zitzaidan. Urte hartan, Kabalkada egin zuten ene herrian, neroni ere dantzan ari nintzen, eta Mattin eta Xalbador bertsolariak ekarri zituzten. Haiei entzuten izan nintzen, guztiz xoratuta. Ez nuen sekula amestuko 15 urte barru haiekin ariko nintzenik bertsotan.

Artzaina zinen.

20 urte arte izan nintzen artzain. Ingurumen haietan, afariren bat edo antolatzen zelarik, beti bazen baten bat bertsotan, gaizki, baina bazen beti. Gero soldaduska etorri zitzaidan, bi urte pasatu nituen Aljeriako gerran. Handik itzulita, artzaintza utzi nuen, ez baitzen bizitzeko manera handirik, eta kostaldera etorri nintzen lan bila. Garai hartan, Radio Adour irratiko Maite Barrenetxek, Bidarraiko bere euskara garbian, bertsolariak galdatzen zituen igandero. Gai bat bilatzen zuen, eta behar genituen bertsoak bidali haren gaiari. Dibertimendu gisa hartu nuen, eta igandero bidaltzen nituen bertsoak. Ordurako, lagunartean bertsotan aritua nintzen, eta soldadu garaian ere kantatu nituen. Banuen etorria.

Nola hartu zintuzten orduko bertsolariek?

Egun batez, uda hondarrean, gutun bat heldu zitzaidan irratitik, esanez, gonbidatua nintzela Beskoitzera, bazkari batera, eta han izanen zirela Iparraldeko puntako bertsolari guztiak, Otsalde zenari omenaldia egiteko: Mattin, Xalbador, Xanpun, Zubikoa, Errexil… dozena bat bertsolari ziren. Gutuna hartu eta hantxe azaldu nintzen. Maitek irratiko onena hautatu nindutela esan zidan, eta beste bertsolari haiek denak presentatu zizkidan. Bazkalondoan, bertsotan hasi nintzen zahar haiekin, enetako zaharrak baitziren. Arratsaldean bertso saioa bazela eta haiekin kantatuko ote nuen. Baietz, nik.

Ez zinen lotsatu.

Lotsatu? Lotsatu behar da gaizki egiteko. Ez nuen ongi abesten, ez behintzat teknika aldetik nahi bezala. Orduantxe hasi nintzen. Puntako bertsolari haiek atea zabaldu zidaten, eta geroztik hor aritu naiz.

Zeure kasa ikasi zenuen bertsotan. Ez zenuen etxean jaso.

Adituz ikasi nuen. Belarria duen batentzat, doinuak berak ematen ditu neurriak. Doinuak ongi ikasi, hartan silabak jarri, eta bakarrik entrenatzen nintzen. Egunero aritzen nintzen bertsotan, goizetik arrats. Gerora, libururen bat eskuratu nuen, eta zoraturik egoten nintzen. Hala, hitz batzuk ikasten dituzu, errima batzuk, baina batez ere entzunez. Banuen erraztasunik horretarako. Behin edo bitan entzun eta berehala sartzen zitzaidan doinua. Hegoaldera joan nintzenean, bertsolari onak eta handiak atzeman nituen: Uztapide, Basarri, Lasarte… orduko puntako bertsolariak. Horiek gorago ibili ziren. Amuriza ateratzen ere ikusi nuen.

Gero, mutil anitz etorri zen honat, eta baziren haien artean bertsolariak, ez deklaratuak, baina bertsotan ongi zekitenak. Hemen, apezek egiten zuten, Kermezan, edo Sara, Urruña, Bidarrai eta beste herri askotan, zikiro festetan-eta, beti bertsolariak ibiltzen zituzten.

Nolanahi ere, Iparraldean den bertso giro hori Hegoaldetik dator. Han egiten ziren xapelgoak. Hemen, Xalbador eta Mattinen garaian bazen girorik, baina haiek han indartu eta handitu ziren, txapelketetan-eta.

Xalbadorrez geroztik ere bazen beste belaunaldi bat, zu tarteko.

Hemen baziren bertsolari politak, baina publikoak erabakitzen du. Xanpun, Alkhat eta hirurok askotan bili ginen elkarrekin, baina besteentzat ez zuten galdera handirik egiten, eta elkarretaratzen baginen, behar zen txapelketa bat edo zerbait antolatu. Niri ez zait egundaino gustatu txapelketa. Behar da prestatu eta nahiago dut herri festa bat, ironia pixka bat eta barre egiteko kontu batzuk. Garai batean, Nafarroa Behereko eta Nafarroa Garaiko bertsolariak batera aritu ginen, eta, urte batez, Nafarroako txapeldun atera nintzen. Alta, ez zitzaidan gustatu lehia. Publikoak maite du apustua, baina bertsolariendako ez da egokia. Ez dut uste zenbakitzen ahal denik. Gure artean badakigu nor den gainean eta nor den behean, eta hor tartean ibiltzea ez da gutxi.

Egoera oso aldatu da geroztik.

Giroa, entzuleak, bertsolariak, bizimodua; dena aldatu da. Lehen, jendea elkarretaratzen zelarik, besta zen. Orain, gazteak entzunda, irudi luke bertsolaritza lana dela. Guk baino hobeki kantatzen dute, baina ez da girorik. Ailegatzen dira, eta hileta batean baleude bezala, serio-serio bertsoak egin, saioa bukatu eta ospa. Guk, taula gainean ordubete egin eta gero, ostatu txokoan beste bi orduz aritzen ginen bertsotan. Beti bazen norbait irrigarria.

Herrietan, auzokideei ere doi-doi egiten zaie agur, jendeak ez dira elkarretaratzen, harremanak aldatu dira.

Zuen artekoa ez zen bertso hutsa.

Bazen laguntasun beroa, konplizitatea, elkar ulertzen genuen bertsorik egin gabe ere. Lagunak maitatu eta galtzen dituzunean, silo bat egiten da zure ohituretan. Lagun partikularra izan nuen Xanpun, eta gero Alkhat. Denak galdu ditut, eta irudi luke alargun gelditzen zarela, bakarrik. Gogoa galtzen da. Iruditzen zait oraino ikusiko ditudala tipo horiek, eta badakit ikusiko ditudala hiltzean.

Ez nuke bertsotan egiteko problemarik izango, baina gogorik ez dut. Lagunik gabe, zertarako?

Umoreak eta ironiak garrantzi handia izan dute zure bertso moldean. Zergatik? Zer da umorea zuretzat?

Gure gorabeherak eta nahigabeak ditugu denok, eta benetan maite dudana jendea barrez ikustea da. Bertsolaria entzutea etorri denak pasa dezala ordubete gustura, barrez; tarte horretan ahantz ditzala bere arazoak. Eta, horretarako, zer egin behar duzu? Astakeria asko atera, edo norbait zirikatu. Beste norbaitez burlatzen bazara, jendea ukitua da, gustatzen zaio, barre egiten du. Txiste kontalari ere aritu naiz, eta astakeria asko esaten da, baina jendeari barrea aterarazten dio. Jendea esku txaloka eta barrez ikusita, badut halako plazer bat.

Zeintzuk izan dira momenturik gogoangarrienak?

Ez nizuke bat bakarra puntan emango, besteak galtzeko arriskuan, baina momentu goxo anitz pasatu ditut, baita tristurak ere, lagunak galtzean. Denetarik izan da, bizi normal batean bezala. Izatekotan, festa giro hura izan dut beti gogoan.

Soldadutza gerra garaian egin behar izan zenuen.

28 hilabete eman nituen, luze da. Horietarik 18 Aljerian, eta beste 10 hilabeteak Frantzian. Denetarik ikusi genuen han. Lagunak galdu, kolpatuak, hilak ere bai… Nik zortea izan nuen, arriskuak pasatu bai, baina ez bainuen ezer ukan. 20 urte nituela joan nintzen, eta ia 23 nituen itzuli nintzelarik.

Hangoak ikusita, bazenuen gogorik bertsotan aritzeko?

Bertsoak geroago etorri ziren, hemengo bizimodua hartu nuenean. Banituen 24 urte bertsotan berriz hasi nintzenerako. Ezer gutxi nuela heldu nintzen, eta lana behar zen bilatu. Garraiolari aritu nintzen lehendabizi. Gero, ardo saltzaile baten etxean, bi urtez. Ondoren butanoa banatzen, bederatzi urtez-edo. Eta, azkenik, merkataritza agente edo saltzaile. 28 urte egin ditut jatetxe, kolektibitate eta halakoetan denetarik saltzen, erretiroa hartu arte.

Omenaldia egin berri dizute Ahetzen.

Egun zoragarria pasatu genuen, Bestaldeko lagun asko etorri ziren. Kantatu, bertsoak bota eta denetarik egin genuen. Oso gustuko eguna pasatu genuen.

Bertsotan ez zara batere aritzen. Idatziz ere ez?

Baditut makina bat eginak, ezkontzak, besteren erretiroak, halakoren urtebetetzea… Lagunartean eginak asko, baina eskatzera ere etortzen zaizkit, edozein arrazoi hartuta, lauzpabost bertso eskatzera.

Gaurko bertsolariekin baduzu harremanik?

Haiekin aritu izan naiz, Sarako festetan-eta. Colina, Arzallus biak, arreba ere poliki aritzen da, eta gainerakoak. Gazteak dira horiek, eta beste pentsamendu bat daukate. Oso trebeak dira. Denetarik izan dute lagungarri, liburuak, magnetofonoak, eskolak, denetarik. Ni ohitura zaharrekoa naiz. Argazkiak ere nekez hartzen ditut nik. Orain argazkiak hartu eta hartu aritzen da jendea. Ni mementoa gozatzekoa naiz, ez klik eta klak aritzekoa. Gero, hartutako argazki horiek hamar urte barru ikusi, eta, to, nola zahartu naizen ikusteko?

Zer zor diozu bertsolaritzari?

Dena. Zor diot nire izena. Txomin Ezponda ez zen ezagutua izanen bertsolaritzarik gabe. Lana ere zor diot, bertsolari izan ez banintz, ez bainintzen sekula saltzaile izanen. Kirolariari gisa, galdetu zidaten ea prest ote nintzen haiekin lan egiteko, Euskal Herrian ezaguna nintzelako, eta horrek ateak zabalduko zizkidalako nonahi, saltzeko garaian. Egun eder asko zor diot bertsolaritzari, eta lagunak ere bertsolaritzari zor dizkiot. Ez nuen sekula ezagutuko lagun izan dudan talde ederra, bertsolaritzarik gabe.

Eta bertsolaritzak zuri, ezer zor al dizu?

Ezertxo ere ez. Atera naizen aldioro eman dizkidate zorionak, eta beraz, ezer ez.

Umoreari halako garrantzia eman diozu. Gaur ikusten al duzu umorerik bertsotan?

Gero eta gutxiago, baita entzuleen artean ere. Giro hori aldatu egin da, eta ez gara lehen bezala bizi. Bizitza aurrera doa beti, ez da atzeraka egiten ahal.

Pena da?

Ez. Zoriontsu behar da izan, lehengoa ezaguturik eta gaurkoa ezagutzeagatik. Tristuran ez duzu onik. Alaiki egon behar da.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

 ©JAGOBA MANTEROLA / FOKU

«Edonork egin dezake eskrima»

Joseba Arratibel Ladron

Otaegik 34 urte daramatza eskrima praktikatzen, eta 22 urte Fortuna kirol elkartean eskrima irakasten. Bihar eta etzi, gainera, eskrima saioak eskainiko dituzte Donostiako Katalunia plazan.
2 ©JON URBE / ARGAZKI PRESS

Handituz joan den olatua

Amaia Jimenez Larrea

Donostiako Piratek hogei urte bete dituzte aurten. 2002an, hiriko gazte batzuk, «zezenketen, su festen eta izozkien» jaiak alde batera utzita eta beste eredu baten bila, eztabaida sortzen hasi ziren. Abordatzea izan zen eztabaida sortzeko egitasmoa, eta gaur egun festen ekitaldi nagusia da.
Kilometro Lezoko ikusleak, iaz, emanaldi batean. ©LEZOKO UDALA

Nobedadeak Kilometro Lezon

Joseba Arratibel Ladron

Datozen hiru asteburuetan, Kilometro Lezoren hirugarren aldia egingo dute. Dantza emanaldiez, zirkuaz, antzerkiez eta musikaz gozatzeko aukera egongo da
Jendetza bildu ohi da festen hasieran Laudion. ©LAUDIOKO UDALA

Dantzaz beteriko festak

Maixa Utrera Puelles

Martxan dira Laudioko San Roke jaiak, Jabier Artetak txupinazoa bota eta agurra irakurri ostean. Bi txandatan egingo dituzte jaiak: lehen txanda, bihar arte; ondoren, hilaren 24tik 28ra

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...