Plastikozko bizitzatik errealitatera

Gizaki bat, gehienetan haur bat, irudikatzen duen jostailua». Hala definitzen du Euskaltzaindiak panpina hitza. Haurrak, hura eskuan hartu, eta irudimenak eramaten duen tokiraino bidaiatzen du harekin. Baina panpina izan daiteke haurraren ispilu ere, eta haren itxura, desira iturri. Hori gertatu da Barbie panpinarekin, hain zuzen: panpina ikono bihurtu da, eta ikonoa baliatu dute Barbie filma sortzeko. Uztailaren 20an estreinatu zen zinema aretoetan, eta sekulako arrakasta izaten ari da.

Filma «jeniala» iruditu zaio Maria Castejon zinema kritikari eta irakasleari. Rebeldes y peligrosas de cine (Zinemako emakume errebelde eta arriskutsuak) liburuaren idazlea da, eta ikuspegi feministatik begiratzen die filmei. Gartsuki hitz egin du filmaz: «Ausarta, argia, dibertigarria eta, batez ere, inteligentea da. Batik bat, istorioa kontatzeko duen moduagatik, ispiluen jolas hori erabiltzeagatik: Barbieren mundu ideala, arrosa, non dena perfektua den, eta mundu erreala».

«Plastikozko bizitza itzela da», dio abesti ezagunak, eta halakoa da filmeko Barbieland edo Barbieren mundua ere. Egun batean, ordea, Barbie «perfektuak», «akatsak» izango ditu (zelulitisa, orpo lauak, heriotzari buruzko pentsamenduak...), eta hezur-haragizko pertsonen mundura bidaiatuko du, «akats» horiek konpontzeko. Ken joango da harekin batera, eta patriarkatua deskubrituko du: gizonak nagusi diren gizarte sistema eramango du Barbielandera.

Filmak barre egiten dio sistema patriarkalari, eta horretara bultzatzen ditu ikusleak ere, Castejonen ustez: «Sistema patriarkala bezain kaltegarria eta hilgarria den zerbaitez gogotik barre egin ahal izatea oso interesgarria da».

Ken, bigarren mailan

Filmean, Barbie da Barbielandeko erdigunea, eta Ken Barbieren osagarri bat baizik ez da. «Errealitatean, emakumeok gizonen osagarri gisa tratatzen gaituzte, eta, askotan, ematen du gizonek uzten digutelako existitzen garela. Filmean, kontrakoa gertatzen da: Kenek ez daki ezertxo ere egiten; hondartzan egoten, justu-justu», esan du Castejonek.

Egon da filmak gizonak gorroto dituela dioen kritika erreakzionariorik, baina azkura eragitea ona da, Castejonen irudiko: «Filmak ez du soilik emakumeen ahalduntzeaz hitz egiten: kritika gogorra egiten dio maskulinitate patriarkalari. Gizonek ere barre egiten dute zineman, nik emakume zuri heterosexuala izateagatik ditudan pribilegioez barre egin dezakedan bezala. Sumintzenbazaitu, aztertu ezazu zergatik».

Dena den, edukiez gain, zinemaren industrian gertatzen ari den aldaketa nabarmendu du kritikariak. Izan ere, Margot Robbie da aktore nagusia, eta baita filmaren ekoizlea ere. Oraindik ere, Hollywooden ez da ohikoa emakume zuzendariek eurek nahi dituzten filmak egitea. Are gutxiago horrelako aurrekontua badute: «Hori da garrantzitsuena: emakume horiek zinemaren industrian egotea. Duela hamabost urte, Barbieez zen egingo Hollywooden; horrek erakusten du leku bat konkistatu dugula».

Besteak beste ekoiztetxeak eta Mattel enpresak emandako dirua baliatuta sortu dute ahoz aho dabilen film hori, Greta Gerwig zuzendariaren begiradapean. Dena den, Warner Brosek eta Mattelek ez dute gidoia irakurri amaituta egon arte. «Kontuan izan sormenerako askatasuna izan dutela, eta 145 milioi dolar eman dizkietela horrelako film bat egiteko. Hori ere aurretik gertatu gabe zegoen», ohartarazi du Castejonek.

Dena den, aurkiak badu bere ifrentzua ere: Mattel enpresa poltsikoa betetzen ari da filmaren kontura, panpinak saldu eta saldu. «Kapitalismoa da, bete-betean. Ez dezagun ahaztu Barbie estereotipo sexistak zabaltzen dituen panpina bat dela, gorputz oso heteronormatibo batean: neska zuri bat, argala, bular horiek... Horrek sekulako presioa sor dezake», gehitu du.

Castejonek uste du zinema garrantzitsua dela errealitate berriak sortzeko, eta marka horien boterea eta dirua aprobetxatzearen alde agertu da, mezu batzuk zabaltzeko: «Hori da gaur egun guztiarekin daukagun jokoa. Bestela, ez genuke arrakasta horri buruz hitz egingo, eta ez genuke aukera izango jende gaztearen begirada aldatzeko».

Marketin kanpaina

Saiatu arren, «ezinezkoa» izan da informaziorik jaso gabe filma ikustera joatea, Angeriñe Elorriaga EHUko Publizitate eta Harreman Publikoetako irakaslearentzat. Filmeko arte zuzendaritza «izugarrikeria» bat iruditu zaio, baina, edukiei dagokienez, badago zer hobetua, haren ustez.

Izandako arrakasta ulertzeko, marketin kanpaina «oso ondo diseinatu» dutela esan du Elorriagak: baieztapen ofizialik ez badago ere, zabaldutako datuek diote filma egiteko 145 milioi dolar erabili dituztela, eta marketin kanpainan, berriz, 150 milioi. «Normalean, horrelako ekoizpenetan,ekoizpenaren diru kopuruaren erdia erabiltzen dute marketin kanpainan», esan du.

Gakoetako bat filma atera duten garaia izan dela uste du. «Eskubideak aspaldi erosi zituzten; orduan, zergatik ez zuten filma duela bost urte egin? Interesgarriagoa izan delako 2023an igotzea tren honetara, feminismoa beste urte batzuetan egon ez den leku batean dagoelako».

Horrez gain, ehun markarekin baino gehiagorekin egin dituzte aliantzak, irakaslearen arabera. «Marka horiek, euren aurrekontuarekin, promozioa egiten diote Barbie-ri, eta Barbie-k daukan kanpainaren inpaktua asko handitzen da». Adibidez, arropa marka ezagun batzuek jantzi arrosaz bete dituzte dendak.

Marketinean «edukien kanpaina» deitzen zaiona ere egin dute: «Eduki interesgarriak sortu dituzte ekosistema horren inguruan, influencer-ak erabiliz, adibidez. Jendeak eduki horiek kontsumitzen ditu interesatzen zaizkiolako, eta ez du ikusten publizitatea direnik».

Halere, filmak ekarri duen gakorik garrantzitsuena zera izan da, jendeak parte hartzea lortu duela. Esate baterako, zinemara arrosaz jantzita joatea: «Horrek beste dimentsio bat ematen dio fenomenoari, eta kanpainaren oihartzuna handitzen du. Jendeak borondatez egiten baitu hori, eta markari beste gauza bat gehitzen baitio, askoz ere emozionalagoa, zenbakietan neurtzen ez dena. Hori lortzea oso garrantzitsua da, eta oso latza».

Gainera, Elorriaga sinetsita dago Barbieren markak«posizionamendu berri bat» behar zuela, eta filmak horretan lagunduko diela. Baita kritikak izanda ere: «Zuriketa arrosa leporatzen diote, orain arte itxaroteagatik, eta aurrestreinaldiak esklusiboak izan direla ere bai. Baina kritikak ere inpaktua dira, eta oihartzuna handitzen da hala. Ezin dugu ahaztu honen guztiaren atzetik marka bat dagoela, panpinak saltzeko premia daukana».

Eredu berrien bila

Filmeko lehen eszenan kontatzen den moduan, Ruth Handlerrek sortu zuen Barbie panpina, 1959an: emakume heldu baten itxura zuen panpina bat egin zion alabari, konturatu baitzen ez zela gustura aritzen haur itxurako panpinekin jolasean.

Gerora, Mattel hasi da panpinen itxura aldatzen, eta, esaterako, «panpina inklusiboak» deituriko bilduma bat dauka. Bilduma horretako panpinak gurpil aulkian daude, edo bitiligoa edo Downen sindromea dute, besteak beste. Maitane Dierez Downen Sindromedunen Elkarteko helduentzako formakuntza modularreko arduraduna da, eta uste du horrelako keinuak «oso onuragarriak» direla Downen sindromea dutenentzat.

Bi arrazoi nagusi aipatu ditu horretarako. Lehena, erreferenteak izatea da: «Jolasen bidez, identifikaturik sentitzeko eta gizartearen parte sentitzeko aukera gutxi izan dute orain arte». Bigarrena, berriz, sentsibilizaziorako tresna izan daitekeela: «Ez bakarrik gure [Downen Sindromedunen Elkarteko] umeentzat, baizik eta edozein haurrentzat».

Mattelek bere webgunean dioenaren arabera, AEBetako Downen Sindromearen Elkartearekin elkarlanean ondu dute panpina. Horregatik uste du elkarlana «modu arduratsuan» egin dutela. «Haiekin gelditu dira, informatu dira, eta laguntza eskatu dute», esan du. Ohiko panpinak baino hanka laburragoak ditu Downen sindromedun Barbieak, begiak almendra formakoak, belarri txikiagoak, eta bere jantzia kolore urdin eta horiko lorez betea dago: Downen sindromearen kontzientziazioa aldarrikatzeko koloreak dira, hain zuzen ere.

Dierezek aitortu du panpina horiek sortzearen atzean «intentzio jakin batzuk» egon litezkeela, baina esan du horrelako keinuak «era positiboan» hartzen saiatzen direla. Dena den, badaude onartu ezin diren marra gorriak ere: estereotipoak indartzea edo haiei buruzko aurreiritziak zabaltzea, esate baterako. Izan ere, panpina inklusibo bat egiteko bideak garrantzia du, haren ustez: «Garrantzitsua da, baita ere, pertsonak eurak ezagutzea. Ez bakarrik entitate batean ardura daukan profesionalak, baizik eta denbora hartzea kolektibo horretako pertsonak ezagutzeko».

Izan ere, Downen sindromea ez da gaixotasun «estandar» bat, eta pertsona guztiak ezin dira zaku berean sartu. «Panpina horren ezaugarrietako bat da laguntza tekniko bat daramala hanketan. Eta, adibidez, denek ez dute hori». Horregatik, garrantzitsua da zuzen-zuzenean bizi dutenekin hitz egitea: panpinen plastikoaren atzean dauden horien errealitatea ezagutzea, hain zuzen ere.