Peluxezko hartz bat zabu batean, eta arriskua adierazten duen giro soinu misteriotsua. Off-eko ahotsean, galdera bat: «Hartu zure herria, eta kendu iezazkiozu 115 gazte; zer ikusten duzu?». Panpina erori egingo da, zabua kulunkan utziz. Erantzuna: Hutsune handi bat. Hala du izena Anne Zufiaurrek (Zumarraga, Gipuzkoa, 1996) eta Alex Areizagak (Zumarraga, 1984) elkarlanean sortutako proiektuak. Urretxun eta Zumarragan heroinaren eta hiesaren ondorioz hildako 115 gazteak ditu gogoan, eta hutsune horrek jendearengan utzitako minaren memoria jaso nahi izan dute bertan. Herriz herri dabiltza biran.
Hutsune handi bat ekarri zuten heriotza haiek. Zer etorri zen gero?
ALEX AREIZAGA: Mina, isilunea... Zama bat.
ANNE ZUFIAUR: Lotsa, zer esango ote zuten beldurra, ardura —gurasoek batez ere—… Gaizki ikusita zegoen. Nola omenduko duzu gauzak gaizki egin dituen norbait?
Jonkiak ziren; beraz, isildu?
AREIZAGA: Sortu zen diskurtso bat gugana ere iritsi dena: «Jonki galtzaile horiek beraiek aukeratu dute beren patua». Horri aurre egitea oso zaila da. Bat-batean publikoki lasai goratzea hil zaizun familiako kide hori, zeina gizartearentzat gaizkile bat zen, lapur bat… Askotan etxean ere ez da hitz egin horri buruz. Bakoitzak bere barruan eraman duen gai bat da.
Anne, zure gradu amaierako lana izan zen honen guztiaren abiapuntua. Nolatan aukeratu zenuen gaia?
ZUFIAUR: Nik etxean gertu bizi izan nuen, nire osaba horretan ibili zelako. Eta ikusi nuen nire etxean tabu bat zela. Ikusita herrian horrelako familia asko zeudela, konturatu nintzen jende askorekin partekatu nezakeela istorio hau.
AREIZAGA: Baina inork ez genuen imajinatzen hain zabalduta zegoenik. Zu hasi zinen hari pertsonal batetik tiraka, eta herri oso baten haria aurkitu zenuen.
Hamalau elkarrizketa jaso dituzue. Barrua mugituko zitzaien askori...
AREIZAGA: Jotzen duzu ate bat, eta hasten zara jendearen min horretan esploratzen, eta elkarrizketa egin ahala batzuetan gaizki ere sentitzen zara. Kasu batzuetan ezezagun bat ari zara behartzen gogoratzera, bere zauri hori haizetara ateratzera: jendeak negar egin digu, jendeak ez du parte hartu nahi izan ez gogoratzeagatik... Min asko aurkitu dugu. Hori egin ahala, zorretan sentitzen zara nolabait: «Honek ondo atera behar du, zerbaitetarako balio dezan».
Mina sendatzeko balio dezan? Hori izan da helburua?
AREIZAGA: Nik uste dut jonki hitza zela abiapuntua. Azkenean, zer estigma bizi izan duten. Humanizatu egin nahi izan dugu jende hori. Badirudi jendeak pertsona izateari uzten diola jonki etiketa jartzen zaionean. Eta, azkenean, horrelako mendekotasun bat garatzen duzunean, gaixo bat bihurtzen zara. Hartzen dituzun erabakiak erabat baldintzatuta daude zure gaixo egoera horrengatik.
ZUFIAUR: Desmitifikatu nahi izan dugu hitz horren atzean zegoen ikuspegi txar hori guztia. Erakutsi horren atzean pertsona bat zegoela, bere bizitzarekin, bere familiarekin eta lagunekin. Egoera horretan erorita, bai, gauzak gaizki egin zituzten, eta ez zuten biderik onena hartuko ziurrenik, baina horregatik ez dira munstroak.
Askok ezkutatuko zuten heriotza zergatik gertatu zen ere...
ZUFIAUR: Hiesaren ondorioz hil, eta «Nire semea pneumonia batekin hil da» esaten zuten. Gezurra esaten ari den momentuan, esaten duzu: etxean alfonbra azpian gorde nahi dute, eta ezer gertatu izan ez balitz bezala jokatu. Guk alfonbra astindu dugu, eta…
Eta hauts asko atera da.
ZUFIAUR: Hau argitaratu dugunetik, jendeak etengabe geratu nau kalean. Ezin nintzen inora garaiz iritsi. Ez da bakarrik zorionak emateko: bakoitza bere istorioa kontatzen hasten zait.
AREIZAGA: Zumarragan bakarrik zortzi pase egin ditugu, eta 2.600 pertsona inguruk ikusi dute. Guretzat, hasieran, asmoa zen dokumental bat egitea istorio hau kontatzeko. Eta gero konturatu gara memoriaren errehabilitazio ariketa kolektibo bat egiten ari ginela. Jendeak entzun behar zuen diskurtso hori.
Sentitzen duten errua askatzeko?
ZUFIAUR: Bai, zama hori kentzeko. Batez ere familiakoak-eta, asko etorri zaizkigu. Ama izan eta bi seme galtzen badituzu honen ondorioz, pentsatzen duzu ama txarra izan zarela. Baina zer egingo zuten, bada?
AREIZAGA: Ez dugu amarik lortu dokumentalerako. Askok esan digute ez dutela indarrik dokumentalean ateratzeko. Dokumentalaren hutsune handi bat da amak ez direla agertzen, emakumeak ez direla agertzen; bat bakarrik agertzen da. Emakumeek zer zama gainjarri eduki duten... Zenbat hutsune biltzen dituen hutsune batek... Dokumentalak balio du errua askatzeko, eta esaten du: «Ez zen inoren errua izan; izatekotan, hau [heroina] sartu zutenena». Eta horretan ere ez dugu sartu nahi izan. Gizartea ez zegoen prest horretarako; ez zegoen eskulibururik.
Zumarragako eta Urretxuko kasuak kontatzen ditu, baina beste herrietarako ere ispilua izango da, ezta?
ZUFIAUR: Bai, dokumentalean aipatzen da zenbat herritan zer zenbaki egon diren: Arrasate, Errenteria...
AREIZAGA: Istorioa leku guztietan berbera da; protagonistak aldatzen dira. Herrietako aurkezpenetan denek esaten digute: «Gure herrian gauza bera gertatu zen». Espero dugu min hori zauri bat izatea, eta zauri hori nolabait orbain bihurtzea. Eta jendeak begiratzea zauri horri, eta gogoratzea.
Zer ari zarete jasotzen herriz herriko aurkezpenetan?
ZUFIAUR: Jendeak esaten digu gehiago partekatu behar dugula, hau zabaldu egin behar dela, batez ere jende gazteak hau ikusi egin behar duela...
AREIZAGA: Dokumentalaren bukaeran, batek esaten du: «Zer egin behar dugu akatsetatik ikasteko, eta ez errepikatzeko bihar akats berberak? Ze gure seme-alabak ez dira berdin haziko akats horiek errepikatzen baditugu».
LOTSABAKO
Dokumental bat?
AREIZAGA: Marea Blanca: la surrealista historia de Rabo de Peixe. ZUFIAUR: Memoria de la heroína.
