Irakurri serie honetako artikulu guztiak
Donostiako Zuloaga plazan dago San Telmo museoa, komentu bat izandako eraikinean. Mendizabalen desamortizazioaren ondorioz handik ihes egin behar izan zuten fraideek, eta kuartel bihurtu zuten. Mendizabal bera ere iheslaria zen: Juan Alvarez Mendez zen berez, baina ihes egin zion ustez jatorri judua zuen deiturari. Soldaduek ere ospa egin zuten geroago, eta euskal kulturaren museoa da egun. «Ihes betea zilegi balitz/ nunbait balego bakea/ ni ez nintzake etxe ertzeko/ loredien maitalea», idatzi zuen poeta, Xabier Lete, oroitzen du erakusketa iraunkorrak orain. Egun batez klasetik ihes egin duten umeek entzungailuekin entzun dezakete abesti hori, museotik hurbil jaio zen Mikel Laboaren ahotik. Txangoaren hurrengo egunean, baina, ikasgelara itzuliko dira.
Behinola fraideak eta militarrak paseatzen ziren klaustroan bildu dira, asteazken goiz batez eta eskolako umeen joan-etorrien aurreko bakean, Iratxe Retolaza, Koldo Almandoz eta Ainara Azpiazu Axpi. Literaturan aditua, zinemagilea eta marrazkilaria galdera bati erantzuteko elkartu dira klaustroan: kultura ihesbide bat al da? Galdera bera ez da oso originala, hauxe bera galdetu baitzion Mitxel Sarasketak Joseba Sarrionandiari 1984ko maiatzaren 22an, Martuteneko kartzelan: «Zer da literatura hiretzat, ihesa?». Eta erantzuna: «Ihesa ez. Literaturarekin ez duk ihes inora egiten. Poemarik ederrena idatzita ere lehengo lekuan geratzen haiz. Ihes hik eta nik egin beharko diagu, baina asmatu behar zelan».
Baita asmatu ere. Retolazak, Azpiazuk eta Almandozek ere ez diote ihesik egin galderari. Almandozek, adibidez, bidaia baten gisara ulertzen du ihesa: «Ihes egitea izan daiteke desagertzea. Nik zerbait idazten badut edo film bat egiten badut, beste norbaiten nortasunean bidaiatzen dut, baina badakidalako beti itzuliko naizela ni naizen horretara. Ez da batere dramatikoa. Ihesaldi burges moduko bat da, gero beti itzultzen baitzara zure honetara».
«Sortzen dudanean, sentitzen dut oso presente nagoela. Bada joateko modu bat, baina baita oso hemen eta orain egoteko era bat ere»
AINARA AZPIAZU 'AXPI'Marrazkilaria
Retolazak, berriz, uste du bere izaerak ez duela bat egiten ihes egitearekin. «Ni printzipioz banaiz pertsona bat ez ihes egitekoa: kokatzekoa. Ez dut joerarik arazo bat daukadanean ihes egiteko, ez ikusten saiatzeko. Behin horretan pentsatzen jarrita... ihes egin dut, baina ihes egin dut denbora produktibotik. Ez ihes hedonistatik. Baina denbora produktibotik ihes egiteko mekanismoak sortu ditut, sozializazio testuinguru zail batzuetatik ihes egiteko mekanismoak sortu ditut, baina ez hainbeste nire barne mundutik ihes egiteko, ez bada sozialki dauden gauza batzuetatik ihes egiteko».
Hori esan eta berehala, Alison Bechdelek idatzitako eta Danele Sarriugartek itzulitako Fun home komikia hartu du esku artean. Orriak mugitzen hasi da, eta 86.ean egin du planto. Zabaldu, eta erakutsi egin die solaskideei: estanpa familiar bat da; bata marrazten ari da, bestea irakurtzen. Elkarrekin daude, baina bakoitza bere munduan. «Nire amak familia erritualei ihes egin aurretik, familiarengana joaten ginen Gabonetan. Jende pila bat eta liburuak zeuden. Nik jende pila horretatik ihes egiteko modua zen liburu bat hartzea. Modu bat zen jende horrekin ez hitz egiteko. Liburuan sartzen zinen, baina ihesbidea zen, ez zenuelako jende horrekin hitz egiten».
Kontraesanak
Azpiazuri familiako argazkiak etorri zaizkio gogora Retolaza entzutean. «Nire haurtzaroko argazkietan sarri ageri naiz marrazten. Agian aita eta anaia hor, eta ni ondoan, margoak eskuetan. Uste dut ihes egiteko modu bat dela, baina gehiago neure buruarekin konektatzekoa. Mundu seguru bat, komatxo artean, sortzekoa. Gorputza orainera ekartzeko. Kontraesana egiten zait hori ere. Sortzen dudanean, sentitzen dut oso presente nagoela, oso orainean, eta oso kontaktuan. Ez dut batere ihes egiten, baizik eta oso kontaktuan nago hor gertatzen ari diren gauza askorekin. Bada joateko modu bat, baina baita oso hemen eta orain egoteko era bat ere».
Familia hizpidera ekarrita, giltzatako bat atera du poltsikotik. Egurrezkoa da, taillatuta dago, eta zahartzen hasia ere bai. «Nire familian ihesa oso presente egon da, nire ama Parisen jaio baitzen, bere aitak ihes egin zuelako. Han ezkondu zen amonarekin, eta hura ere aurreko belaunaldian ihes egindakoen alaba zen. Aitaren aldetik, pobreziatik ihesi joan ziren Ameriketara nire birraitona-amonak. Ihesarekin lotura genealogiko bat dut, eta beste pertsona bat daukat, eskizofrenia eduki zuena, nire osaba. Hor beste ihes bat dago. Uste dut ihesak asko zeharkatzen nauela eta galdera asko sortzen dizkidala». Haren osaba Koldo Azpiazu eskultoreak egina da giltzatakoa.
«Nik zerbait idazten badut edo film bat egiten badut, beste norbaiten nortasunean bidaiatzen dut, baina badakidalako beti itzuliko naizela ni naizen horretara»
KOLDO ALMANDOZZinemagilea
«Nire osaba Koldok ihes ezberdinak ditu. Apaizek sexu erasoak egin omen zizkioten umetan, eta ihes egin zaio istorio horri gure familian. Oteizaren apopilo izan zen, eta Arantzazun urte batzuk egin zituen harekin; gaizki bukatu zuten. Kontakizun zamatsu pila bat dago hor, erabat egia diren edo ez diren gauza batzuk… Nik ihes egin diot pixka bat osabaren historiari. Aitak ere ez zuen nahi nik Arte Ederrak ikasterik, bere anaiarengatik. Nik horri ezin diot ihes egin, etengabe errepikatzen zaidan oihartzun bat delako eta izango delako. Nik beldur inkontziente handia izan diot eromenari, nik lotura inkontziente bat egin nuelako artearen eta eromenaren artean. Joate horiek. Ez dakit hori kokatzen eta lurrera ekartzen, baina konturatzen naiz zeharka gure familia osoan kristoren eragina izan duen pertsona bat izan dela».
Familia kontuekin segituta, Almandozek sakelakoa atera du. «Jabetzen naiz bazela garai bat zeinetan oraindik sorkuntza eta kultura hartzaile bezala gustatzen zitzaidan eta transportatzen ninduen. Niri aspaldi gertatzen zait ia ezerk ja ez nauela transportatzen. Ez. Gertatzen zait zineman, gertatzen zait komikietan. Galdu zaidalako, agian horretan lanean nabilenez, magia, misterioa. Misterio horrek ez dit funtzionatzen. Niri oskola agian handiagoa egiten joan zait, edo zinismoa…». Sakelakoan bideo bati play eman dio: «Nire etxean aitona beti egoten zen Super-8 batekin, eta nire etxera Olentzero etortzen zen, fisikoki. Aitonak filmatu zuen, eta horrekin Gabonetako ipuin moduko bat egin nuen».
Olentzero etxera iritsi, eta oparia jasotzeko unea, zirrara, ikusten dira grabazioan. «Horko hori zara zu?», galdetu dio Azpiazuk. «Bai. Hauxe ni, hori anaia, ama, amona...». Bizikleta bat izan zuen opari. «Ihes egitea askotan da haurtzarora, gauzak puruak diren garai haietara…». Olentzero baso erdi bat ardo edaten agertzen da. «Mundua hain gaiztoa dela ez dakizun garaira…», segitu du Retolazak. «Misterioa da. Misterioaren bila. Gauzek misterioa zutenean», laburbildu du.
Misterioaren bila
Olentzero bere aita zen. Eta ez zitzaion zinema gustatzen. «Bertsolariak, pilota, baina zinema ez. Beti esaten zidan ez dakiela nondik etorri zitzaidan zinemarena. Amarengatik zen: harekin joaten nintzen Bud Spencer, Terence Hill eta film horiek guztiak ikustera. Zinemara joaten ginen garai hori. Zinemara joatea espektakulu bat zen. Gaur egun mundua sakelakoan daukagu», esan du sakelakoari helduz. «Sakelakoa telegarraiorako aparatu bat da. Oso ondo dago, baina bizitzari misterioa kentzen dio. Niretzat askotan ihes egitea horren bila aritzea da». Hartzaile gisa, batetik. Bestetik, zinemagile gisa? Hori bilatzen du? «Asmoa hori da, baina kontua da nik neuk ere ez dudala sinisten. Ikusten dut emaitza, eta ez dut lortu. Beti bilatzen duzu edo nahiko zenuke sorraraztea niri beste lan batzuek sorrarazten didatena. Baina putakeria bat da jabetzea nire lanek ez didatela hori sorrarazten». «Zuri», Retolazak. «Bai, egia da, baina nik nahi nuke izan Oliver Laxe bezala. Flipatu neure buruarekin, Euskal Herriko idazle askoren moduan». Barre egin dute.
«Magia, espero ez duzun sentsazioa sortuko dizun zerbait… Nik oraindik sinisten dut horretan. Oraindik badaude testuak, irudiak eta musikak, non Iratxek ere espero ez duen zerbait sentitzeko aukera ematen dion. Hor nago momentu honetan. Ez nengoen duela hamar urte. Baina orain bai», jarraitu du Retolazak. Ez zebilen gustura unibertsitateko lanean: «Amorru asko nituen, baina agian ni nintzen, eta ez zen testuingurua. Arriskua hartu nuen, eta unibertsitatea utzi nuen... Eta jabetu nintzen testuingurua zela!», esan du irriz. «Hori da nire ihesa, baina aurrera».
Literatur ikerlaria da, eta literatur talde ugari gidatzen aritzen da. Hori bai: «Niretzat literatura lana da. Ez da afizioa ofizio bihurtuta. Hitzarekiko interesa nuen, eta izan zezakeen forma hori edo beste zerbait. Kasualitatez bukatu dut hor». Zabalago azaldu du: «Ni animalia diskurtsiboa naiz. Txikitatik hitzekin sekulako lilura izan dut, eta nik ez dakit off egiten. Niri ihes egiteko eta off egiteko modua musikak ematen dit, hizkuntza ez den beste komunikazio tresna bat delako. Gatazka bat daukadanean eta burua beteta dudanean, kontzertuetara jo behar dut edo txeloa jo behar dut. Nire kasuan, ihesa bada hizkuntzatik deslotzea, hitzetik alde egitea».
«Niri ihes egiteko eta 'off' egiteko modua musikak ematen dit, hizkuntza ez den beste komunikazio tresna bat delako. Nire kasuan, ihesa bada hizkuntzatik deslotzea»
IRATXE RETOLAZALiteraturan aditua
Ez da ahaztu behar museo batean ari direla hizketan. «Nik ere sentitzen dut arte handiei ihes egiten diedala. Arte Ederretan arte garaikidea hau zen», esan du Azpiazuk, besoak altxatuta; «eta ilustrazioa edo komikia, berriz, hau», segitu du, besoak jaitsita. «Ilustrazioa eta komikia askoz gehiago da ofizio artisaua. Arte Ederretan nengoenean, ihes egiten nion arte garaikideari. Museo mundu hori ez zen nahi nuena; nahiago nuen eguneroko lan txiki hori, metodoa eta teknika daukana».
Hasierako galderari ihes egin al diote apur bat? Joan eta jakin —erantzun hori bera galderari ihes egiteko modu bat al da?—. «Ihes egitea genetikoa da. Behar dugu, ez gara arbolak. Arteak eskain dezake, naturak, drogak edo sexuak eskaintzen duten moduan. Ez dakidana da ihes jarraitu hori ere posible ote den. Ihes egiten duen espezie bat gara, itzultzeko. Errutina behar dugu, handik ihes egin eta gero itzuli», uste du Almandozek.
«Ihes betea zilegi balitz/ nunbait balego bakea/ ni ez nintzake etxe ertzeko/ loredien maitalea», zioen Letek. Eta Almandozek, zera: «Antolatu dugun artearen sistema horrelakoa da. Museoak ditugu, han sartu, ikusi eta bueltatzeko. Cristina Iglesiasek Santa Klara uharteko itsasargi barruan sartu du kanpoan dagoen gauza bera. Hori bada oso gure izateko modua, espeziearen izateko modua».
