Felipe Uriarte: «Urmuga gure herria josten duen ertz gisa irudikatu nahi izan nuen»

Felipe Uriartek (Pasai Donibane, Gipuzkoa, 1944) mende erdia darama mendian barrena bidaiariak gidatzen. Urteotan hamaika bide zabaldu dizkio euskarari; tartean, Urmuga eta Urtanta egitasmoak. Aurtengo ibilaldia, zazpigarrena, joan den ostiralean abiatu zuten, Bidasoa ibaiaren inguruan. Atzo atseden hartu ostean, gaur berriz ekingo diote bideari, Larraineko lepotik (Zuberoa) abiatu eta Otsogorrigañaraino (Nafarroa).

Duela 50 urte ekin zenion bidaia honi. Iritsi zara jada gailurrera?

Gailurra ez da garrantzitsuena, bidea baizik, eta esango nuke oraindik bidean nagoela. Mendi gidari moduan garrantzia ematen zaio, funtsean, zure sokan lotzen den jendeari gailurra eskaintzen diozulako. Baina uste dut mendizaletasuna zerbait baldin bada bidaia dela, eta bidaia horretan garrantzitsuena bidea dela. Bidean ikusten, ikasten, sentitzen eta bizitzen duzu mendia. Gailurra une bat besterik ez da. Azken finean, gailur batera eramaten zaituen azken pausoa ez al da hurrengo gailurrerako lehena?

Bide berezietan ibilitakoa zara. Zerekin egin zenuen topo 1974ko Tximist espedizioan?

Alde batetik, beste kultura batekin. Nahiz eta oso urrunekoa izan, bazituen gure kulturarekin antzekotasun handiak: estatu baten barnean, mendi inguruan bizi zen kultura txiki bat zen, hizkuntza txiki bat. Euskal kultura eta hizkuntza ere halaxe bizi dira, mendian eta kostaldean barrena. Bestetik, mendiarekin egin nuen topo, eta mendian sarritan gertatzen da nork bere buruarekin ere topo egitea.

Bidaia hartatik bueltan, Mendiak eta Herriak gidari agentzia sortu zenuen. Zerk piztu zuen grina hura?

Burutazio hori 1974rako piztuta zegoen nire baitan. Egia esan, mendiarekiko atxikimendua literaturatik etorri zitzaidan, batez ere. Mendizaletasunari buruzko hainbat irakurketa maitatu neuzkan, eta gaztetan irakurri nuen liburu batek bereziki hunkitu ninduen: Izarrak eta ekaitzak. Liburu hori, hain zuzen ere, mendi gidari frantses batek idatzi zuen [Gaston Rebuffatek]. Irakurketa hark eta beste hainbatek mendizaletasuna ulertzeko nuen modua mamitu zuten.

«Azken finean, gailur batera eramaten zaituen azken pausoa ez al da hurrengo gailurrerako lehena?»

Azken hamarkadan, musikaz jantzi duzue mendiari diozuen maitasuna. Nondik nora jaio zen Urmuga?

Adiskidetasun batetik sortu zen, Migel Zeberio musikariarekin dudan adiskidetasunetik. Gainera, une berezi batean piztu zen ideia. 2018an Nepalera abiatu nintzen, beste hainbatetan bezala, baina urte hartan ekimen berezi bat egin genuen: Oxigenoa euskarari 6.000 metrotan ere. Euskal Herri osoko hamabi lagun joan ginen, han beste hamar xerparekin batu eta 25 eguneko ibilaldia egiteko. Hara joan orduko, kontzertu bat antolatu genuen Oñatiko San Migel parrokian, lagundu zigun jendeari eskerrak emateko. Zeberio arduratu zen antolakuntzaz, eta kontzertu bukaeran esan zidan egin beharko genukeela zerbait mendia eta musika josiz.

Bada, espedizio hartan geundela, mendi buelta egin ostean, Dingboche herrian geratu ginen. Toki horretan munduko ur mugarik altuena dago, eta, hango garagardo berezi bat edaten ari nintzela, Zeberiok esandako hura etorri zitzaidan burura. Hor nahastu zen dena, eta han sortu zen Urmuga.

Euskal Herrian ere bada ur muga geografiko bat.

Oso berezia, gainera. Muga horrek, lehen begiratuan, herriak banatzen ditu. Nik, ordea, ur muga hori gure herria mendebaldetik ekialdera josten duen ertz gisa irudikatu nahi izan nuen. Eta zer hoberik herria josteko musika baino? Mendizaleok muga horretatik oinez goazen bitartean, alboetara dauden herri txikietan musika egitea aukera ederra izan zitekeen herria josteko; zatitan bizi den gure herri hau, nolabait, josteko.

Aurten zazpigarrenez josiko dituzue herri horiek guztiak. Nola asmatzen duzue bidea urtez urte?

Urmuga bizitzaren konpasean bizi da, eta aurten bizitzak migranteengana eraman gaitu. Lehen hiru egunak Bidasoa inguruan egin ditugu, hain zuzen ere, azken urteotan hango mugan gertatutako arazoak eta heriotzak gogoan. Hortik abiatu da Urtanta, haiengan jarriz begirada eta atentzioa. Esango nuke gu geu ere migranteak izan garela eta, halatan, nola ez dugu haien bizitza erdigunean jarriko? 

Pirinioak, Alpeak, Andeak, Himalaia… Ezin konta ahala irteera gidatu dituzu mundu zabalean zehar. Zer erakutsi dizu honainoko bideak?

Lehenengo gauza, gurea ez dela zatituta bizi den herri bakarra; gurea bezalako asko daude munduan. Egia da toki batzuetan nortasun sentimendu hori ez dela hain bizia, jende asko dagoeneko ohitu egin baita horrela bizitzera. Baina beste askotan oraindik bizirik dago norberaren izaera, kultura eta hizkuntza aldarrikatzeko gogoa. Era berean, ikasi dut kultura ororen ardatza hizkuntza dela. Zuk kanta diezaiokezu bizitzari, eta kantu ederra egin. Baina zer hizkuntzatan abestu, horrek emango dio kolorea kantuari. Eta aberasgarria iruditzen zait ahalik eta kolore gehien bizirik mantentzea.

Mendian, ibiltzea bezain garrantzitsua da atseden hartzea. Zuk ba al dakizu geratzen?

Ni oso lasai bizi naiz! Orain 84 urte ditut, eta gaur egun aldapan gora oso poliki ibiltzen naiz, bizitzan bezala. 1974an Everesten ikasi nuen gora egiteko zein garrantzitsua den pausoa patxadaz ematea. Esango nuke han aurkitu nuela niretzako ibilerarik egokiena: hanka bat gora, baina gorputzaren pisua atzeko hankan utzita. Pisua beti atzean, gero eramango duzu aurrera jauzi txiki batekin. Uste dut horrela bizi naizela [barrez], ideia batek eramaten nau hurrengora.