Amaia Zubieta Garziandia: «Gutxienez elkartasunez jokatu behar dugu besteen borroketan, ondoan egon»

Amaia Zubieta Garziandia (Iruñea, 1954) urte luzez aritu da euskal eskola publikoaren alde, Steilas sindikatuaren bidez. Lana militantzia feministarekin uztartu du beti, eta indarkeria matxistaren aurkako borroka ardatz bilakatu. Psikologia ikasi zuen Madrilen, eta argazkilari aritua da Italian. Hitz egiten hasi orduko, agerian utzi du jakin-min handikoa dela, eta erretiroak ez duela geldiarazi.

2019ko urtarrilean hartu zenuen erretiroa. Zer moduz?

Oso pozik. Gustura aritu naiz lanean, baina argi nuen tokia utzi behar zela atzetik zetozenentzat. Etapa bat amaitu da, eta oraingoa gozatzen ari naiz.

Batzuei kosta egiten zaie lanaren etapa hori ixtea. Zuri ez?

Proiektu pila bat nuen, eta orain ari naiz horiek gauzatzen.

Zer-nolako proiektuak?

Beti aritu naiz mugimendu feministan, ikasle garaitik, eta orain ere ari naiz. Orain denbora gehiago dut esparru horretan lan egiteko. Egia da nik aukera izan dudala lana militantziarekin uztartzeko, eta badakit hori luxu bat dela, baina banuen gogoa denbora gehiago eskaintzeko mugimendu feministari, eta beste plataforma batzuetan parte hartzeko ere bai; besteak beste, mugimendu antirrazistan. Mugimendu feministak aliantzak egin behar ditu.

Feminismoak badu bertze borroka anitz batzeko ahala?

Nik baietz uste dut. Hala izan dela beti. Feminismo integratzaile batek barne hartzen du ekologismoa, antirrazismoa, antikolonialismoa... dena. Dena, feminismoaren aterkipean.

«Madrilera joan nintzen Filosofia ikastera, baina hiria ez zitzaidan gustatu: grisa eta tristea zen, iluna»

Denen egoera, denen abiapuntua, ordea, ez da bera.

Jendartea askotarikoa da; emakume migratuak, arrazializatuak, jatorri askotakoak daude, eta nork bere esperientziak ditu. Patriarkatuaren kontrako borrokak batzen gaitu, baina garbi esan behar dugu batzuok pribilegio gehiago ditugula, eta uko egin behar diegula, enpatiaz jokatzeko eta besteen beharrak kontuan hartzeko.

Beren burua feministatzat daukaten anitzi kosta egiten zaie onartzea pribilegioak dituztela?

Bai. Eta hori da feminismoaren barruan dauden liskarren eta eztabaiden jatorria. Gutxieneko urratsa da pribilegio horiek ditugula onartzea. Badakit zaila izan daitekeela pribilegio horiei uko egitea, eta batzuetan ez dugu asmatzen zer egin, baina feminismo asko daude, eta ni hor nago; mugimendu askotariko horretan. Lehenbizi, onartu behar dugu zenbait pribilegio ditugula, eta, gero, besteen borroketan parte hartu, edo, gutxienez, elkartasunez jokatu, besteen ondoan egon.

Feminismoaren barruko eztabaidak aipatu dituzu. Batzuk emakume transen aurka lerratu dira. Zer deritzozu?

Ez dut ulertzen jarrera hori. Ematen du feminismo hegemonikoarentzat bat egiten duten bi borroka direla prostituzioaren aurkakoa eta pertsona transak ez onartzekoa. Prostituzioaren auzian, nik uste dut inor ez dagoela alde, baina agentzia kendu nahi diete prostituzioan ari direnei; haiena da agentzia, eta haiei dagokie erabakiak hartzea. Emakume transei dagokienez, uste dut eztabaida horrek sufrimendu handia eragin duela. Nor zara zu beste bati esateko bere burua nola definitu behar duen? Transen eskubideak ukatzeak ez du inolako zentzurik.

Erran duzu ikasle garaitik ari zarela mugimendu feministan. Nola oroitzen duzu garai hura?

Kazetaritza ikasi nahi nuen, baina, Iruñean gelditu nahi ez, eta Madrilera joan nintzen, Filosofia ikastera. Gero psikologiako ikasketak egin nituen. Han hasi nintzen mugimendu feministan militatzen, 1970eko hamarkadaren bukaeran. Madrildik Italiara joan nintzen gero.

Zeren bila?

Madril ez zitzaidan gustatu: hiri grisa eta tristea zen, iluna. Psikologia pedagogikoan espezializatu nintzen han, baina, garai hartan, antipsikiatriaren auzia pil-pilean zegoen, eta Franco Basaglia etorri zen Italiatik, ikastaro batzuk ematera. Beste kide batzuekin parte hartu, eta erabaki genuen Italiara joatea boluntario gisa, Triestera. Triesteko ospitale psikiatrikoa itxi zuten, eta Basagliak osasun mentaleko hainbat zentro ireki zituen. Eredugarria izan zen. Ni zentro horietako batean aritu nintzen. Eguneko zentroak ziren, eta boluntarioon lana zen han artatzen zituztenen ondoan egotea, haiekin hitz egitea... bidean laguntzea, alegia.

Nolakoa izan zen esperientzia hori?

Oso gogorra; batez ere Erroman, han ere aritu bainintzen. Asko sufritzen nuen, ez bainintzen gai distantziari eusteko. Azkenean, utzi egin nuen.

Italian jarraitu zenuen?

Bai. 1980ko hamarkadan krisi handi bat izan zen Italian, hemen bezala, eta zaila zen lana aurkitzea. Argazkigintzarako zaletasuna nuen, eta argazkilari hasi nintzen lanean. Bikotekidea antropologoa zen, eta harekin aritu nintzen ikerketak egiten. Nik argazkiak egiten nituen. Napoliko Museoarentzat egiten genuen lan. Oso garai polita izan zen; bestak, artisautza, kontalarien lana eta beste ikertu genituen.

Eta noiz itzuli zinen?

Italian lauzpabost urte eman, eta 1982an itzuli nintzen Iruñera. Halere, etorri bezain pronto hartu nuen Hondarribirako [Gipuzkoa] bidea.

Zertara joan zinen?

Euskara ikastera. Italian ohartu nintzen hango dialektoak banekizkiela, baina ez nekiela euskaraz. Halere, euskara ikasteko lehen urratsak Madrilen egin nituen; Gasteizko lagun asko nituen han, eta batzuek bazekiten euskaraz. Hondarribian, HABEn izena eman, eta urtebete egon nintzen barnetegian.

Nolakoa izan zen Iruñera itzultzea?

Oso bestelako Iruñe bat aurkitu nuen; 1975ean joan, eta 1982an itzuli nintzen. Gauzak aldatzeko gogoa bazen.

Eta zu zertan hasi zinen?

Irakaskuntzaren esparruan hasi nintzen, ordezkapenak egiten. Baina berehala Ordiziako [Gipuzkoa] ikastolatik deitu ninduten. Urtebete eman nuen han, eta Iruñera itzuli nintzen, udal ikastolara, oposizioak egin eta postua lortu bainuen. Han garatu nuen bide osoa. Eskola publikoaren bidez Iruñea euskalduntzeko ilusio handia genuen.

Zaila izan zen hezkuntzaren esparruan murgiltzeko urratsa egitea?

Ez. Gainera, berehala uztartu nuen hezkuntzako lana feminismoarekin, eta euskararen alde militatzen ere hasi nintzen. Lamiarri kolektiboa sortu genuen, eta irakasleak trebatzeko oso proiektu politak garatu. Presen Zubillaga izan nuen laguntzaile nagusi lan horretan. Garai hartan, erreforma bat egin zuten, eta zazpigarren eta zortzigarren mailak Lehen Hezkuntzatik kanpo utzi. Irakasleak sobran ziren, ondorioz, eta, psikologoa nintzenez, orientatzaile hasi nintzen.

Eta nola ailegatu zinen sindikalismora?

Irakaskuntzan hasi bezain pronto eman nuen izena Steilasen. Udal ikastolako langileak ginen, baina lehen hamar edo hamabi urteetan ez ginen funtzionario izan: langile kontratatu finkoak ginen. Garai hartan, urte mordoa eman nuen langile batzordean. Gero, funtzionario bilakatu gintuzten, eta, azkenik, Nafarroako Gobernuaren menpe gelditu ginen. Liberatu gisa 2007an hasi nintzen sindikatuan.

Esperientzia ona izan da?

Sindikatu feminista bat zelako sartu nintzen Steilasen. Liberatu gisa hasi nintzenean, ohartu nintzen sindikatuko historiko bat nintzela! Ohartu gabe, historiko bilakatu nintzen! Sindikatuko lana uste nuen baino askoz interesgarriagoa izan da. Sindikatuko emakumeen idazkaritza idazkaritza feminista bilakatu genuen; negoziazio kolektiboaren esparruan aritu naiz lanean, talde pedagogikoan ere bai, eta hamaika argitalpen egin ditugu. Oso lan interesgarria izan da.

«Garbi esan nahi dut Nafarroako Hezkuntza Departamentuan ibili diren politikarien maila negargarria dela»

2008ko krisian egindako murrizketek gogor jo zuten Hezkuntza. Nola gogoratzen duzu garai hura?

Oso gogorra izan zen, murrizketen eragina oso handia izan baitzen hezkuntzaren arloan. Baina, aldi berean, murrizketen kontrako borroka oso interesgarria izan zen. Sindikatuan, gertutik erreparatu genion ikastetxeetan gertatzen ari zen borrokari; bisitak egin genituen ikastetxeetara, eta batzuen eta besteen esperientzien berri jaso. Halere, garbi esan nahi dut Nafarroako Hezkuntza Departamentuan ibili diren politikarien maila negargarria dela. 

Carlos Gimeno da egungo Hezkuntza kontseilaria. Gaizki ari da?

Oso gaizki. Ez dira sistema publikoa defendatzen ari, eta ez dira ohartzen horrek zer-nolako kaltea eragin dezakeen, eta betirako, gainera.

Hori izan da zure lan nagusietako bat, hain zuzen, hezkuntza publikoaren alde egitea.

Euskal eskola publikoaren alde. Ikastolen beren sorreran egindako lana aitortu behar da, asko zor diegu, baina ni publikoaren aldekoa naiz. Egia da sindikatuan sartu nintzenean gehienak gizonak zirela, baina, erretiroa hartzean, ilusioz betetako emakume gazte asko utzi ditut lanean. Gainera, batek alde egiten badu, beste bat etortzen da. Pozik nago. Indarkeria Matxistaren Aurkako Plataforman ere bat egiten dut haiekin, eta horrek pozten nau. Polita da, eta pozik nago.