Albistea entzun

Ezkerra esku zuzena denean

Patxi Azparren - Antropologoa

2014ko urtarrilak 25

Duela 14 bat urte, aurreiritzi batzuk ezabatu nahian, egun batzuk Marokon eman nituen. Basamortuko dunetan astakeriak eginez, lepauztaia hautsi nuen. Nola edo hala, hurrengo egunean ospitale batean artatu ahal izan ninduten. Besoa sabel aldea loturik, beste egun batzuk pasatu nituen herrialde hartatik.

Entzuna neukan, ur gutxi eta papera garestia den tokietan bostekoa ematean ezkerreko eskua debekatuta dagoela, ipurdia garbitzeko erabiltzen dutelako, nonbait. Mugaturik ibili nintzen egun horietan debeku horrek nahikoa indarra duela ikusi nuen, laguntzeko ahaleginetan ari ziren marokoarrei eskerrak ematekotan, ezkerreko eskua luzatzen nielarik, harridura aurpegia jartzen zidaten eta.

Pasadizo honekin gogoeta eginez, eskuen erabilpena eta hizkuntzarekin balizko loturetan erreparatu nahi ditut. Izan ere, gizakiarengan eskuek garrantzi itzela dute. Eskuen erabilpen ezberdinduak gure garunaren aldebikotasuna bereizi omen zuen, eta bi hemisferioen berezitasunak hizkuntzarekin ere harreman estua ei du.

Jakina da latinez eta italieraz ezkerreko eskua «sinistram-sinistra» dela eta hortik «siniestro» hitza dator. Gazteleraz «derecho» eta «torcido» bereizten dira, «derecho»-a zuzena delakoan. Euskaraz, berriz, desberdin jokatzen dugu: eskubi-eskuma dugu gorputzaren alde batean, ezkerra beste aldean. Mesede bat egiten digutenean, «eskerrak» ematen ditugu. Zuzentasuna ez da eskubitasuna, eta nola edo ala «eskubi», sinbolikoki, bigarren eskua dela pentsa genezake.

Hona burutazioa: euskaldunok noizbait, akaso bere garbiketa intimoenak egiteko, eskubia erabili zezaketen. Bestela, lagunok, eskuinez idazten dugunok, proba dezagun ezkerrez uzkia garbitzen, ura eta paperaren laguntzarik gabe. Ikerketa eskatologiko hau egin ostean, pentsa dezagun pixka batean beste kontutxo batzuetan.

Gizonezkoen ohituretan, kultura askotan, bostekoa ematen da. Bostekoa eskaintzeak laguntasuna, hitzarmena ala agurra baketsua adierazten du, eskuan armak ezkutatzen ez direla adierazten du eta (emakumezkoen ohituretan aukera gehiago daude kultura gehienetan). Ipar Amerikako zenbait herri indigenek agur baketsua adierazteko eskuaren ahurra erakusten zuten (pelikuletako «jau», horrela idaztea zilegi bada). Zakurra duen orok ere badaki, zakurrek gure aurpegira eta gure eskuetara begiratzen dutela gizakion asmoak interpretatzeko. Jaio berriekin ere komunikazioa aurpegi eta eskuez egiten da nagusiki.

Euskaldun hitzaren etimologia zaharrena agian «eusku ahal duna» izango zen, hau da eskuekin trebezia duen izakia ala eskuez komunikatzeko gaitasuna duen gizakia. Haitzuloetan margoturik dauden eskuak (mundu zabalean daude, ez soilik geurean) ia kasu guztietan ezkerreko eskuak dira. Dirudienez, gizakion %90 eskubiz aritzen gara nagusiki, hortaz, logikoa da leizezuloetako esku horiek ezkerrekoak izatea, horietako asko pintura tutu batetik putz eginez egiten baitziren.

Eta euskal orubean, antzinako arbasoen munduan eskubia betebehar prosaiko eta arruntetarako erabili izan balitz? Eta ezkerra, aldiz, mundu poetiko, magiko, komunikazio eta errituetarako erabil izan balitz?

Bi lagunekin laguntzaz kaleratu berri dugun liburuxka batean Batzarren fenomenoari buruz ikerketa egiten genuelarik, antzineko euskal munduan erreparatzea proposatu dugu, balizko Euskal Herria berria eraikitzeko ahaleginetan osagaietako bat izan daitekeelakoan. Eskubi eta ezkerrari buruzko gogoetatxo honekin lotu nahian, liburuan proposatzen dugun metodoetako bati heltzea proposatzen diogu irakurleari, euskaraz pentsatzen zuen gizakiaren buruan kokatzea, eta egun euskaraz pentsatzeko gai garen gizakion pentsamoldearekin uztartzea, alegia.

Jarrai dezagun arlo sinbolikoan pentsatzen eta umoretsu. Mundu zabalean uzkia ezkerreko eskuz garbitzen duten kulturak nagusitu dira, «garrantzitsuak» diren eginbeharrak eskubiz egiten dituztelako. Kultura nagusi horietan ez dago poesiarako tarterik ez ametsetarako, eskubian aginte-makila daramate eta eskubialdean gordetzen dute diru zorroa.

Ameslariok, berriz, ez dugu ahaztu eskubiz idazten duen orok ezkerreko begi duela nagusia eta begia ez ezik ezker aldeko garuna ere. Eta garrantzitsuena, bihotza denok ezkerrean dugula. Petra Kelly zenak liburu batean adierazi zuen moduan, «bihotzez pentsatu» nahi dugunok txanda hartu behar dugu. Eskubidearen diktadura eskuinaren diktadura bilakatu da, betebeharrak eskuinaz egiten dutenen mundua, «posibilismoaren» diktadura.

Zuzentasunaren garaia da, eta bai Euskal Herrian, bai lur osoan ere, ezkerreko eskuaren zuzentasunaren beharra baitugu.

Sareko BERRIAzalea:

Udazkenean, BERRIAlagun egiteko pausoa eman dezazun, eskaintza bat egin nahi dizu BERRIAk. Herri baten kulturaren plaza da BERRIA. Kultur egitasmo, dinamika eta ekitaldi anitzen erakustoki. Euskal kulturaren inguruko informazioaren plaza handia. Azaroan eta abenduan, Euskaraldiak, Bertsolari Txapelketa Nagusiak eta Durangoko azokak hartuko dituzte, besteak beste, BERRIAren orrietako asko, paperean eta webgunean.

Albiste asko irakurriko dituzu, segur aski webgune honetan bertan. Eta eskari bat egin nahi dizugu: har ezazu konpromisoa irakurtzen duzunarekin. Irakurleen babes ekonomikoa funtsezkoa da BERRIAren etorkizuna ziurtatzeko.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...

Izan BERRIAlaguna

Hitzen, ekintzen eta errimen eztanda. Herri bat BERRIAren kulturaren plazan. Baliatu udazkenean BERRIAlagun egiteko eskaintza.