Jaio.Kultura(Birusa).Hil

Josu Larrinaga Arza - Gizarte Antropologiako irakaslea EHUn. EKOPOL ikerketa taldeko kidea

2020ko apirilak 24

Gure espeziaren eboluzioan barrena jendea gizartean jaio, emaniko kultura batean txertatu, indibidual zein kolektiboki kultura hori mantentzen eta eraldatzen lagundu (edo ez) eta hil egiten da. Kultura baliabide materialez zein sinbolikoz/kognitiboz osatua dago, eta bere funtzioa pertsonak eta gizarteak bizi diren ingurune naturaletan egokitu eta bertatik energia (janaria, makinak mugitzeko indarra...) lortzean datza, baita horrela bizitzeari zentzua topatzean ere. Hain zuzen ere, gure espeziearen ezaugarri behinena den bizitzari, bizitze soilez at, zentzua topatze horretan sortu ziren erritualak, sineskeriak eta abar. Eta, normalean, testuinguru horretan musika, dantza, kontakizuna eta hitz-jolasa —ahozkoa zein idatzia—, irudigintza (marrazkia, margoa, objektuen formak landu...) praktikatzen da, gaur egun —hitzaren esanahia nolabait murriztuz— kultura deitzen dugun hori guztia, alegia.

Bai, kulturak zentzua ematen dio gure bizitzari, gure identitateari, osatzen gaitu, pertsona hobeagoak izaten laguntzen digu, hori izan, izaten eta izango da bere funtzio nagusia. Baina gauzak asko aldatu dira gizakion (hobe, gizartekion) eboluzioan azken urteotan. Demagun atzo goizean, orain dela 10.000 bat urte, Holozenoaren baldintza klimatiko bereziek baimendu zuten planetako zenbait lekutan nekazaritza sortzea, eta horrekin batera, ganaderitza, hau da, janaria bilatu eta bildu beharrean, ekoitzi. Populazioa asko handitu zen, sedentarioa bilakatu zen gizakia, sortu ziren boterearen monopolioak eta horiek legitimatzeko metakontakizun erlijiosoak; kulturgintzan aritu nahi eta ahal izan zutenen errolda ere hazi zen, zela botere horiek legitimatzeko, zela borrokatzeko. Baina, batez ere, metakontakizun global bat sortu zen: prometeismoa, hau da, gizakiak —zer demontre! berba egin dezagun argi, gizonak, (edo bere isla hutsa den Dibinitateak)— natura, unibertso fisikoa, hein batean behintzat, kontrolatu ahal du.

Demagun, bart, XVII. mendean, Europan Glaziazio Txikiaren erdian, uzta ukatuak, gosete handiak, bai desastre itzela; baina aldi berean ozeanoak zeharkatzeko guraria, natura areago menperatzeko grina, immanentziaren kultura, hau da, hil da Jainkoa... Gizon zuri hegemonikoaren aroa hasten da, globalizazioa, eta pare bat ziento urtetan erregai fosilak, elektrizitatearen garraiatzea, megaurbanizazioa, estolderia, txertoak eta ganaduarengatiko urrunketa, jendea saldoka hiltzen zituzten gaixotasunen kontrola. Peter Sloterdijk filosofo alemaniarrak dioen moduan, Kristalezko Jauregia —bai, Dostoievskirengandik hartzen du irudia—, Instalazio Handia, megakonfortaren negutegia, bertan goxo bizitzeko teknoesfera agertzen da, naturatik, unibertso fisikotik erabat aparte bizitzeko aukera paregabea. Baita gizakion populazioa paroxismoraino ugaltzeko bidea ere.

Bai, poetak bezala, bart sobera ardo edan genuen Barrenkale Barrenan, eta orain Aje Handiaren Aroan sartu gara, ziplo! Zer gertatu da? Ba, Instalazio Handiaren barruan, kristalezko negutegiaren goxotasunean, birusa sortu zela. K-birusa gizakiok sorturiko birusa da, birus sinbolikoa, alegia. Bere jarduera zientifikoan agian gainbaloratua izan den baina intuizio erabatekoa zeukan Levi-Strauss antropologo frantziarrak esan zuen aurrena: berrikuntza kultural/sinbolikoen arloan, kapitalismoa birus baten antzera eta abiadan zabaldu da munduan zehar azken bazterreraino. Marxismo esoterikoa deitu den balioaren teoriak —Anselm Jappe izan daiteke ildo horretako autorerik irisgarriena— azaltzen du prozesua: behin pertsonon lanari (hau da, gure ingurua egokitzeko ahalmenari) balio abstraktua atxikitzen zaionean (horixe baita balioa edo kapitala, edo, apur bat sinplifikatuz, dirua), ba, pixkanaka baino arinka, denon gorputzean sartzen da birusa, eta horrek etengabe balioa sortu, harrapatu eta transmititzera kondenatzen gaitu, lana eta, aspaldi honetan, batez ere kontsumoaren bidez. Jaio eta kontsumitu, lan egin hil arte kontsumitu ahal izateko, eta fini.

Balioa/kapitalaren etengabeko kate horretan denok gara beharrezko, lan egiteko eta kontsumitzeko, baina, Instalazio Handiaren goxotasunean gero eta jende gehiago garenez gero, bada, inoiz baino pertsona gehiagok ezer materialik ez, sinbolismoa dugu ekoizten, hezkuntzan, komunikabideetan, turismoan, zer esanik ez mundu birtualean; eta, noski, horrela ugaldu da izugarri kulturgile edota hemen Euskal Herrian hain modan dagoen hitza —sortzaileen errolda—.

Baina, aldi berean, balioa/kapitalaren errotazio gero eta azkarragoak, inoiz baino globalagoak munduaren konpresio abiadura handian, komertzioaren globalizatzea exijitzen du, eta, azkenean, horrek guztiak ekarri du aldaketa klimatikoa (prognosi zientifiko ezkorrenek diote Holozenoaren baldintzak suntsitu daitezkeela, hau da, akabo elikagaien ekoiztea!), erregai fosilen agortzea (egunotan pairatzen ari dira AEBetan fracking-aren burbuilaren leherketa: Urkullu-k eta Tapiak eskertuko ote diete inoiz betiko kontrarioei amesgaizto hori hemen ekidin izana?), langabezia eta esklabotza berria, gerrak eta goseteak, zerbitzu publiko eta komunitarioen higatzea... Azkenean, mundu fisikotik jauzi egindako birus biologiko batek agerian utzi du Kristalezko Jauregia abailtzen ari dela; berriz ere, izadiarekin bat eginda bizitzeko kultura berreraiki behar dugula.

K-birus sinbolikotik nola libratu? Ideia handirik ez. Cavalli-Sforza edota Dan Sperber bezalako gizarte zientzietako figura handiek aspalditik esaten dute epidemiologia interesgarria izan daitekeela fenomeno kulturalen hedapena aztertzeko, baina ikerketa aplikatu guztia egin da txorradak (hula-hopa, udako kanta, pokemon-en ehiza, negu gorrian pernetetan ibiltzea!) biralizatzeko, ez pandemia globalak geldiarazteko. Baina datorren mundu berrian, elikaduran zein kulturan, tokian tokiko produktuak kontsumitzea eta zirkuitu laburreko merkatuetan hornitzea estrategikoak izango dira. Sortzaileen errolda murriztuko da, zer erremedio! Utikan fenomeno birikoak! Bakarrik gure bizimodu artezari, gure identitate subjektibo zein kolektiboari zentzua eta orientazioa emango dion kultura biziko da; agian ez du dirurik emango, baina inoiz baino alaiagoa izanen da!

Goizeko buletina

BERRIAren papereko edizioaren gai nagusiak biltzen ditu egunero (astelehenetan salbu). Goizean goiz iristen da zure posta elektronikora.

Albiste gehiago

Ezkerretik eskuinera, Inma Moro, Itziar Llanera eta Begoña Olaskoaga, Arrondegiko osasun etxean. ©LUIS JAUREGIALTZO / FOKU

Aztarnariak zaintzaile

Maite Asensio Lozano

Koronabirusean positibo eman dutenen gertuko kontaktuak bilatzea baino gehiago da aztarnari sistemako kideen lana: gaitzari eta bakartzeari buruzko informazioa emateaz edota zailtasunak dituztenen jarraipena egiteaz ere arduratzen dira.

PCR proba bat, Donostian. ©Idoia Zabaleta, FOKU

Beste 855 positibo atzeman dituzte Hegoaldean

Uxue Rey Gorraiz

Inoiz baino PCR proba gehiago egin dituzte azken egunean: 14.298, zehazki. Horietatik 855 kasutan detektatu dute birusa. 337 Nafarroan detektatu dituzte. Aurreko egunean, laurehunetik gora izan ziren lurralde horretan, lehenbiziko aldiz.

Miren Basaras, EHUko COVID-19aren Zaintza Batzordeko arduraduna. ©EHU

EHUk Miren Basaras izendatu du COVID-19aren Zaintza Batzordearen arduradun

Mikel O. Iribar

Mikrobiologoa eta EHUko irakaslea da Basaras, eta koronabirusaren ikerkuntzan badu esperientziarik. Zaintza Batzordearen lehen erronka EHUko egoera epidemiologikoa zein den aztertzea izango da. 

Moto gidari bat gaur goizean, herritik ateratzeko kontrolean. / ©Idoia Zabaleta, Foku

Sarbideak itxita eta kaleak hutsik Azkoienen

Berria

Normaltasuna izan da nagusi konfinamenduaren lehen orduetan. Herritik irten diren ia denak lan arrazoiengatik irten direa.

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna