Albistea entzun

HIRUDIA

'Happy Ending'

Danele Sarriugarte - Idazlea

2016ko urriak 13

Literatur lanen Hollywoodeko egokitzapenek, baita eskasenek ere, badute literatur garbizaleen betiereko infernuan kiskaltzetik salbatuko dituen zerbait: kasuan kasuko literatur lana berreskuratzeko aukera eskaintzen digute eta, obra aspaldikoa bada, azter dezakegu, gainera, zergatik iruditu zaion halako masa-industria bati lan zehatz hori e(ra)kartzeko modukoa orain. Halaxe gertatu zait niri Patricia Highsmithen Carol-ekin, filma estreinatuta izan dudala estreina haren berri. Ezer esaten hasi aurretik esan dezadan eleberria irakurri dudala, bai, baina filma oraindik ikusi ez.

1952an kaleratu zuen misterioaren idazle aizto-zorrotzak nobela hori, ezizenez sinatua (Claire Morgan) eta bestelako izenburuz (The Price of Salt). Bi emakumeren arteko amodio-istorioa kontatzen du-eta, horrexegatik ezkutatu ei zen Highsmith, ez zezaten lesbianen idazletzat ez idazle lesbianatzat har, eta, ondorioz, mespretxa. Izan ere, bi urte lehenago argitaratua zuen Highsmithek bere opera prima, Strangers on a Train ezaguna, eta sekulako arrakasta bildu, eta aztarna luzea uzten hasi, AEBetako polizia-telesailek oraindik ere sarri erabiltzen duten argudioa asmatuta (krimen perfektua: erailketak trukatzea).

Eleberri kamuflatua plazaratu eta hogeita hamar urte luzera, bere izen-abizenez berrargitaratu zuen Highsmithek liburua, eta beste titulu bat jarri. Osterantzean, testua ez zen askorik aldatu (nik dakidala, ez zen batere aldatu); hala ere, hitzoste benetan jakingarri bat erantsi zion autoreak. 1952ko argitalpenari buruzkoak aipatzen ditu, eta, nagusiki, eleberriaren alderdi bat azpimarratzen, hots, ondo amaitzen dela: oztopoak oztopo, hala bazan ala ez bazan, elkarrekin geratzen direla Carol eta Therese protagonistak.

Ezin esan gaur egun izugarri ohikoa denik halako happy ending-ik topatzea eleberri, film, komiki eta, motzean esanda, kultur adierazpenetan, baldin eta horietako protagonista badira emakumeak atsegin dituzten emakumeak, gizonak atsegin dituzten gizonak eta, motzean esanda, bestelako orotariko desbideratuak (hasteko eta behin, halako jendeak agertzen diren lan publiko-guztientzakoak ugaritu beharko lirateke eta halako jendearen agerpen hutsak utzi beharko lioke izateari dena delako lanaren muin funtsezko eta bakar). Edonola den, Highsmithek dioenez, 1950eko hamarkadan are urriagoak ziren gisako amaiera zoriontsuak, puskaz urriagoak. Gehien-gehienetan, tragikoak behar zuten halako jendailen patuek, eta, Highsmithen beraren hitzetan, «pertsonaia nagusietako batek, eta sarritan biek, zainak ebaki behar zituen edo beren kabuz ito etxalde eder bateko igerilekuan». Bide batez, Highsmithek dio gizonak zirela protagonista gehien-gehienetan, eta derrigorrezko tragediari buruzko hipotesi bat jaurtitzen du: «Pertsonaia nagusietako batek deskubritu behar zuen bere ohiturak okerrak zirela eta zoritxarra ekarriko ziotela, eta etsi egin behar zuen, hartara... zer? Hartara liburua argitara zedin? Editoreak ziur jakin zezan inork ez zizkiola muturrak berotuko homosexualtasuna defendatzeagatik? Badirudi gazteei ohartarazi behar zitzaiela sexu bereko jendearenganako erakarmenaren arriskuez, gaur egun drogen arriskuaz ohartarazten zaien moduan. Amaiera aldatzeko eskatzen ote zieten sasoi hartako idazleei? Liburuetako batzuk irakurrita, halaxe dirudi».

Editoreak eta moral hertsiaren zaindari ilunak igual ez, baina jendea bazebilen amaiera zoriontsuen egarri. Eleberria kaleratu eta berehala gutunak iristen hasi zitzaizkion Highsmithi, dozenaka. Gutxi-asko, denek azaltzen zizkioten antzekoak, eta denek errepikatzen gauza bera: eskerrik asko. Eskerrik asko elkar maite duten sexu bereko bi pertsonari buruz idazteagatik, eskerrik asko haiek bizirik eta pozik iraunarazteagatik, eskerrik asko itxaropen-izpiagatik.

Ez dut ausaz hautatu zutabe honen izenburua eta ez dut ausaz ipini ingelesez, anglofilia-sukar gero eta hedatuagoak jota-edo. Topiko bat dugu honezkero happy ending-a, eta hitzez hitz amaiera zoriontsu esan nahi badu ere, hala kristalizatuta, esanahiak badakar ñabarduratxoren bat erantsia: amaiera zoriontsu zozo eta aurreikusgarriez ari garenean erabiltzen dugu batez ere; badu halako gutxiespenezko konnotazio bat-edo, bukaera biribil eta zorionekoa bat ez baletor bezala bizitzaren latzarekin.

Derrigorrean tragikoki amaitu behar duen jendeaz jardun nintzen orain hiru aste, eta horrexeri berari tiraka iritsi naiz amaiera zoriontsuetara. Literatura, errealitatearen berri emateko toki ez ezik, hots, gertatu gertatzen diren gauzen berri emateko leku ez ezik, bada, era berean, errealitatearen esparrua zabaltzeko gune ere, eta funtzio hori benetan da garrantzitsua, ez dezagun sinets gauzak horrela izan direnik beti, gauzek horrela izan behar dutenik betiko, eta segi dezagun bestelako munduak irudikatzen. Irudika eta mami dezagun, adibidez, desbideratuok pozik bizi gaitezkeela, ondo desbideratuta ere.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Eñaut Zubizarreta musikaria, atzo, Ahotsenea gunean. ©ARITZ LOIOLA / FOKU

Bat, bi, bat, bi, hiru, lau

Iñigo Astiz

Murrizketekin ere, aurten Durangoko Azokako guneek berreskuratu egin dituzte beren programak, eta, murrizketak murrizketa, poza azaldu dute arduradunek, berriz ere jendeari aurrez aurreko saioak eskaini ahal izateagatik.

 ©LARA MADINABEITIA / BERRIA

«Sortzailea hari honetan alderik makalena da, maiz zaintzen ez dena»

Andoni Imaz

Lagunak dira Morales eta Landabaso; biak Bilbotik etorri dira Durangora. Morales saltzera etorri zen lehenengoz, eta Landabaso, umea zela. Urte osoan erosten ez dituzten bitxikerien bila etortzen dira gaur egun.

Maia Iribarne eta Paxkal Irigoien musikariak eta <em>Bañolet</em> websailaren egileak, atzo, Durangoko 56. Azokan. ©ARITZ LOIOLA / FOKU

Heldu bilakatzearen konkista

Itziar Ugarte Irizar

Maia Iribarnek eta Paxkal Irigoienek 'Bañolet' websailaren aurrerapena aurkeztu dute, iaz sormen beka irabazi ondotik. Bederatzi kantuko diskoa ere kaleratu dute: 'Bañolet kantuz'

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.