Albistea entzun

HIRUKO (H)ITZA

Esku bat gortea egiten serbileta bati

EIDER EIBAR

Anjel Lertxundi -

2022ko abenduak 4

Egongelako mahaiaren erdian, azken nobedade literarioen metatxoa; ondoan, berripaper honek argitaratu berri duen Irulegiko brontzezko esku berdexkaren posterra paper mordo baten gainean. Aurkikundeari eskaini zaizkion hainbat erreportaje, elkarrizketa eta artikuluren errekorteak dira paperok: indusketa-lanetan ari diren adituen zehaztasun zientifikoak; eskuko inskripzioak aztertzen ari direnen esanak; hizkuntzalarien eta akademikoen aportazioak; iritzi-emaile askoren poz sentitua, batzuen mesfidantza, hainbaten pozaren eta tentuaren arteko oreka.

Erreakzio askoren atzean, batzuetan garbi eta besteetan iradokita, Veleiako aferaren karga sentitu da poza poz-erdi gisa bizitzeraino: gaizki eramandako, baldar itxitako, modu tristean hilobiratutako auzi bat daramagu oroimenean. Nolanahi ere: ehunka interpretazio eta faltsifikazio egin dira eta egon daude artean, zientzian, historian, euskararen historian ere barne. Julio Caro Barojak Espainiako Historiako faltsutzeen berri eman zigun Las falsificaciones de la Historia (en relación con la de España) liburuan. Bertan dio: «Gizarte bat kezkatuta dagoenean bere garaian gertatzen ari den zerbaitegatik, zeina izan litekeen materiala edo espirituala, zerbait horrek faltsifikazioak eragiten ditu». Zibilizazio, herri, hizkuntza guztiei gertatu zaie. Hor dago eta ez da kontsolamendu. Baina ezta eszeptizismo eta jarrera negatibo duin-usteetarako aitzakia ere.

Bada, tentuak kalterik ez: osasuntsuak dira poza bezala zuhurtasuna, batek ez dauka zertan bestea gaiztotu, eskarmentuak hala dio. Euskarari dagokionez, beti bizi izan baita eta biziko baita albiste onen premian medikuaren bisiten zain balego lez, ukaezina da brontzezko eskuak, oro har, poza barreiatu duela euskararen bazterretan eta plazan. Koldo Mitxelenak Irulegiko inguruari eskainitako hitzen konfirmazioa dakar aurkikuntzak: «Hemendik (Iruñatik) hedatu zen euskara, zorioneko aldi batean, lurralde bero-lehorretara, ardo eta gari-lur jorietara» (Veleiakoetara, esate baterako). Euskararen hedapen territorialaz ari da Mitxelena, baina Irulegiko aurkikuntzaren aurreikuspenak konplitzen badira, euskararen existentziaren kalendarioak jauzi tenporal handi bat egingo du mendeetan atzera, gure «zorioneko» alditik «sorioneku» aldi zaharrago batera eramango gintuzke Irulegiko Eskuak eskutik.

Esku sarraila, eskua kisketa.

Harkaitz Canoren Pozaren erdia soneto- liburu argitaratu berria hartu dut azken nobedade literarioen metatik, idazlearen hainbat sonetok bezperan eragin zidan atentzio bera eskuratzeko gogoarekin. Patxada hartu eta poema batetik bestera, Eskua izeneko sonetora iritsi naiz. Misterioak edo sorpresak edo kasualitateak eragiten dituzten lilura eta egonezina, biak batera, eragin dizkit testuak. Burua liburutik jaso eta mahai gaineko brontze koloreko eskuari begiratu diot. Sonetoko eskura itzuli naiz berriro. Bizpahiru aldiz irakurri eta gero testu osoa, hainbat pasarteren entresaka interesatua egin dut, lotsagabeki lotu dut sonetoko eskua Irulegiko Eskuarekin:

«Eskua, [...] sarraila eta nahiz kisketa, [...]. Eskuko marrak dira lubaki sekretuak,/ usain zahar eta etorkizunaren gordailu [...]». Eta sonetoaren bukaerak: «Gu norbait bihurtzen gaitu norbaiten eskuak».

Sarrailak kendu, kisketak ireki; mundu asmatuen, mundu amestuen mirailetan begiratu. Ernst Blochek: «Litekeenaren laborategia da literatura».

Zori justua.

Canoren liburua itxi eta denbora dezente egin dut posterrari begira. Apenas nabarmentzen diren brontzean zizelkatutako letrak. Hartan, ordura arte erreparatu gabea nuen oin-ohar bat ikusi dut posterraren beheko partean. Letra liliputar batean emana baitago, lupa hartu behar izan dut oharra irakurtzeko.

Irulegiko Eskua, nonbait, etxe batean egon zen zintzilikatua. Eskuari goiko aldean ikusten zaion zulotxoa, iltze-edo batetik zintzilikatzeko egina izango da seguru asko. Oraindik ere kale etxe eta baserrietan ikusten diren ukabil gisako aldaben funtzio bera izango zuen. Posterreko oharrak esaten digunez, «etxea babesteko edo ongietorri egiteko apotropaiko» bat da. Kortesiazko formula bat, alegia. Hasierako hitz bakar bat soilik deszifratu dute adituek. Ezaguna da, hurbila, net arrunta, kaleku zein etxeku, eta horregatik egiten zaigu harrigarri. Deszifratu gabe dauden lerroek, ordea, esku bete emango dute: orain bi mila urteko une sorionekuak eta gaurko momentu zorionekoak bilduko gintuzke espazio tenporal edadetu batean. Mitoaren eta errealitatearen artean, euskarari imajinatu imajinatzen genion orain arteko testuek adierazten duten baino adin zaharragoa, baina nekez sinesten genuen hain urrutira eramango gintuzten frogetan.

Irulegiko eskuak Oskar Alegriaren Emak bakia baita filmeko eszena eder bat dakarkit gogora: irudietan, asfalto gainean, plastiko gardeneko goante/esku bat dabil dantzan, haizearen mende eta pour hazard bezala, serbileta zuri-zuri batekin elkartu nahian, hura ere haizearen mende. Orain bata bestearengandik hurbil, gero urruti, zirimolaka dabiltza biak... Gortea egiten ari dira elkarri. Haizearen zoriak edo ikusleon desioak izango ote du biak elkartzeko fortuna?

Eskua ohituta dago ahoak esandakoari laguntzen bere mugimenduekin, eta akaso haize-dantzarekin zerbait esan nahi dio serbiletari; beharbada haizea noiz baretuko dago, asfaltotik ikatz-zotz bat hartu eta zerbait idazteko paper dantzarian. Kortesiazko formularen bat akaso:

'Hurbil bizi naiz, zatoz...'.

Momentu batean Alegriaren filmeko off-ak planteatzen du hitz asko hil egiten dela. Baztertu ditugulako, ahaztu zaizkigulako, ez digutelako jada balio, zoriaren txoriak jan dituelako... Nork ote daki zergatik. Baina nora doaz hitzak hil ostean?

Hitz batzuk ez dira, ordea, betirako hiltzen: batzuk piztu (haragitu) egiten ditugu eta egokitu egoera berrietara, maite ditugun pertsona zenduekin egin ezin duguna egiten dugu hitzekin. Aspaldi handian hitz asko ari gara pizten eta ateratzen kanposantuko zulotik. Hausnartu egiten dugu, behiak izan gabe. Gaiak jorratzen ditugu, artajorran sekula jardun ez badugu ere. Entengak ordaintzen ditugu parrandetako zurrutekin batera burdindegitik pasatu gabe. Hitz zaharrak bizitza berrira ekarriak, hori da egiten ikasi dugunetako bat azken aldiotan. Gutxien espero duzunean, norbaitek gure baitak, edo, metafisiko jarrita, euskararen baitak arnasa ematen dio aspaldi galdu zen hitz bati. Hizkuntza zaharra berrira ekartzen ari gara etengabe. Horregatik-edo harritu gaitu gehien sorioneku zaharraren gaurkotasunak: bi mila urte pasatu eta gero, hitz hain sukaldeku bat ez aldatu izana ez morfologian ez adieran, hori egin zaigu zorioneko mirari.

Haizea baretzera doala ematen du, eskua gero eta hurbilago dago serbileta zuritik. Ikatz-zotz bat du hatz artean.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Arrosarioa
 ©BERRIA

Garai konplexuei aurre egiteko kazetaritza bat

Beatriz Zabalondo - BERRIA Taldeko lehendakaria / Martxelo Otamendi - BERRIAko zuzendaria

Iaz BERRIA Taldeak egindakoaren errepasoa duzu hau. Kazetaritza da gure eginkizuna, euskarazko kalitateko kazetaritza; erreferente informatiboa izatea helburu. Beraz, hortik hasi dugu errepasoa, gero arlo ekonomikoari, komunitateari eta erronka berriei leku egiteko.

Irautea iraultzea denean

Estitxu Garai, Naiara Pinedo eta Zuriñe Rodriguez

Zure ahotsa errazago zapaltzea, moztea. Ostean datorren gizonak zure iritzia gutxiestea. Gizonen maiztasuna handiagoa izatea. Gizonak finkoak izatea, zu aldakorra. Mahaiko emakume bakarra izatea naturalizatzera iristea. Zure hitzei ez entzunarena egitea, beti euren artean elkarri erreferentziak egitea.

Zuretzat bihotzez, Elizabeth Hadley

Kinka buletina

Klima larrialdiari eta ingurumenari buruzko azken berriak zabaltzen dituen buletina.

Iruzkinak kargatzen...