Albistea entzun
Emakumeen aurkako indarkeriari ez
Emakumeen aurkako indarkeriari ez
Emakumeen aurkako indarkeriari ez

Klima leitzeko gakoei Nobela

Klima sistema eta beste hainbat fenomeno konplexu deskribatu dituzten hiru ikertzaileri eman diete aurtengo Fisikako Nobel saria
Karolinska institutuko kideak, saridunen berri ematen.
Karolinska institutuko kideak, saridunen berri ematen. PONTUS LUNDAHLKA / EFE Tamaina handiagoan ikusi

Juanma Gallego -

2021eko urriak 6

Sarri aipatzen da Brasilen dagoen tximeleta baten mugimenduak urakana eragin dezakeela planetaren beste muturrean. Eguraldian parte hartzen duten prozesuen konplexutasuna adierazteko erabili ohi den adibidea da. Eguraldia ez baizik etorkizunean klimak izango duen bilakaera aztertu nahi izanez gero, are zailagoa izango da prozesu hori zertan izango den asmatzea. Horrek ez du esan nahi, ordea, fenomeno konplexu horiek aurreikusterik ez dagoenik. Aurtengo Fisikako Nobel saria zeregin horretan aritu diren hiru zientzialariri eman diete, hain justu.

Stockholmeko Karolinska institutuak atzo ezagutarazi zuen Syukuro Manabe, Klaus Hasselmann eta Giorgio Parisi ikertzaileek jasoko dutela saria, «sistema fisiko konplexuen inguruan dugun ezagutzari egin dioten ekarpenagatik».

Hiru zientzialari horietatik bi klimaren bilakaera ulertzen ahalegindu dira, eta saria erdi bana jasoko dute; Manabe japoniarrak eta Hasselmann alemanak klimaren modelizazio fisikoa landu dute, «berotze globala eta aldakortasuna modu fidagarrian aurreikusiz», Karolinska institutuaren hitzetan.

Manabek frogatu zuen atmosferako karbono dioxidoa handitzeak tenperaturen igoera dakarrela. 1960ko hamarkadan klimari buruzko eredu fisikoak garatu zituen, eta, Suediako Zientzien Errege Akademiaren arabera, Eguzkitik jasotzen den erradiazioaren eta aire masen mugimendu bertikalen artean dagoen elkarrekintza ikertu zuen aurrena izan zen. Hasselmannek eguraldia eta klima lotzen zituen eredu bat sortu zuen. Haren ekarpenak Manaberen lana berresten lagundu zuen, karbono dioxidoaren eta tenperaturen igoeraren arteko harremana agerian utziz.

Desordena iragarri

Sariaren beste erdia Parisi italiarrari eman diote; «eskala atomikoetatik eskala planetarioetara, sistema fisikoetan izaten diren desordenaren eta gorabeheren artean dagoen elkarrekintza aurkitzeagatik».

Saridunen berri ematean, Fisikako Nobel sariko batzordeko presidente Thors Hans Hanssonek nabarmendu zuen saridunek erakutsi duela klimaren gaineko ezagutzak «zientzia oinarri sendoa» duela, eta «behaketen analisi zorrotz batetik» abiatzen dela.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Bilboko Zorrotza auzoan dozena bat auto urperatu zituen ibaiak. ©LUIS TEJIDO / EFE

Elur urtuak eta ibaien emari handiek kalteak eragin dituzte

Javi West Larrañaga

Cadagua eta Nerbioi ibaiek egin dituzte kalterik handienak Bizkaian. Auzokide batzuek ezin izan dituzte ibilgailuak garajetik atera
Irune Costumero, artxiboko irudi batean. ©ANDONI CANELLADA / FOKU

Irune Costumerori alabaren zaintza partekatua ukatu dio auzitegiak

Erredakzioa

GAS gurasoen alienazio sindrome faltsua argudio hartuta, kendu egin zioten zaintza 2017an. Costumerok mendekutzat jo du epaia
Taberna bat, bezeroz beteta. ©GUILLAUME FAUVEAU

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan COVID ziurtagiria exijitzearen alde azaldu da Auzitegi Goreneko fiskaltza

Ion Orzaiz

Fiskaltzak ontzat jo du Eusko Jaurlaritzak EAEko Auzitegi Nagusiaren epaiaren kontra jarritako helegitea

Asier Zabaleta eta Marian Gerrikabeitia: «Ondo gaude»

Asier Zabaleta eta Marian Gerrikabeitia ostegunean itzuliko dira Euskal Herrira

Paulo Ostolaza

Mozambiken harrapatuta daude dantzaria eta kazetaria, omikron aldaera dela-eta mugak itxi dituztelako hainbat herrialdek. Espainiako Gobernuak antolatu du etxera eramango dituen hegaldia.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.