Errepublikano federala?

BERRIA

Mikel Alberdi Sagardia - Zumalakarregi museoko dokumentazio arduraduna

2019ko martxoak 10

Arestian irakurri ahal izan dugu Tomas Zumalakarregi, berriki aurkitutako dokumentu baten arabera, errepublikano federala zatekeela eta bere ibilbidearen inguruan ikertu dugun historialariak itsu egon garela oraindaino; okerrago dena, ez ikusiarena egin dugula hainbat arrastok dagoeneko nabarmentzen zuten bere jarrera aurrerakoiaren aitzinean. Baina dokumentu bakar batek eta haren heriotzaren ostean zabaldutako zurrumurruek, besteak beste, karlisten aurka borrokatzera etorritako zenbait soldadu britainiarrek jasotakoak, Zumalakarregik euskaldunen errege izateko asmoa izan zuela dioena esaterako, ez dira gai bere ibilbidean erakutsitako jarrera ezeztatzeko.

Iraultza frantsesaren bezperan jaio zen Tomas Zumalakarregi, 1788ko neguan alegia, eta bere bizitza erabat baldintzatu zuen Mendebaldeko mundua hankaz gora jarri zuen gertakari hark. Antzinako erregimenaren krisialditik sistema liberalaren ezarpena arteko garaian bizi izan zen, eta, gatazka horretan, beti absolutismoaren aldeko jarrera erakutsi zuen.

Napoleonen aurkako gerra bukatu zenean, euskal gerrillaren buruzagi nagusiek, Gaspar Jauregi Artzaia-k modu apalean eta Javier Minak —hau bai urri erreibindikatua gurean— eta haren osaba Espozek sutsuki jo zuten proiektu liberalaren alde, Fernando VII.aren absolutismoaren aurrean. Horiek erbestera jo behar izan zuten bitartean, Tomasek karrera militarra jarraitzeari ekin zion. Bere anaia Migel Antonio Zumalakarregi, Cadizko Gorteetan Gipuzkoako ordezkaria, Madrilen kartzelan zegoen bere jarrera liberalagatik; Tomas, berriz, Iruñean Borboien Infanteria Errejimentuko buruzagi izendatu zuten.

Espainiako liberalek boterea eskuratu zutenean, 1820.ean, berriro Iruñean, goarnizioa agintari liberalen aurka altxatzen saiatu zen, arrakastarik gabe, eta, azkenean, hiritik ihesi, gerrilla absolutistarekin bat egin zuen. San Luisen Ehun Mila Semeekin batera bukatu zuen altxamendu hau Tomasek, Lleidako setioan. Ondoren, liberalen aurkako errepresioa bideratu zuen Nafarroako komisio militarraren partaide ere izan zen.

Karlistaldia piztear zegoenean, 1833ko udazkenean, berriro ere Tomas aginte militarretatik kanpo utzia zuten, bere aurkako epaiketa batean Fernando VII.aren kontra altxatzearen susmoetatik errugabe atera izanagatik ere. Berriro Iruñean, erregearen heriotza ostean Don Karlosen aldeko altxamendua hasi eta laster, Zumalakarregi karlistekin bilduko da.

Bere bizitzako azken urte eta erdiak Tomas Zumalakarregi mito bihurtu zuen. Baina ez dugu aurkitzen bere jarrera absolutista tinkoa aldatu zen aztarnarik. Egia da Agosti Xahok bere Voyage en Navarre pendant l'insurrection des basques liburuan, Tomas Don Karlosen borrokatik bereizi eta euskaldunen eskubideen defendatzaile bihurtu zuela. Baina adostasun zabala dago Xahoren elkarrizketa euskal erromantizismoaren pasarterik bikainenetakoa dela: asmakizun literarioa, alegia.

Dena den, Zumalakarregiren ibilbidearen irakurketa abertzaleak hasieratik izan zuen arrakastak adierazten digu, jendeak sinetsi nahi bazuen, bazegoela grina euskal armadaren buruzagia izan zedin, bera benetan militar espainiar soila izan arren.

Horregatik, Zumalakarregiren biografia bortxatzen ibiltzea baino askoz interesgarriago iruditzen zaigu idazle zuberotarraren figura itzaletatik ateratzea. Izan ere, oraindik nekeza da Xahoren ekarpen itzela ezagutzen duenik aurkitzea, eta bera bai, zalantzarik gabe, izan genuen errepublikazale, eta euskal abertzaletasunaren aitzindari. Aërio!

Goizeko buletina

BERRIAren papereko edizioaren gai nagusiak biltzen ditu egunero (astelehenetan salbu). Goizean goiz iristen da zure posta elektronikora.

Albiste gehiago

Erizain bat, gazte bati txertoa ematen, Brasilen. Umeak txertatzeko ohiko kanpainetan jaitsiera nabaritzen hasi dira aurten ©FERNANDO BIZERRA JR / EFE

COVID-19aren uste ustelak

Mikel P. Ansa

COVID-19aren pandemia ukatzen duten joera batzuek indarra hartu dute uda honetan. Haiek zabaldutako uste batzuk zeinen okerrak diren azaldu dute Miren Basaras eta Guillermo Quindos mikrobiologoek artikulu sorta honetan.

PCR proba bat, Indian. Bigarren herrialde kaltetuena da hura. ©SANJEEV GUPTA / EFE

Milioi bat lagun baino gehiago hil ditu COVID-19ak

Iosu Alberdi

AEBetan erregistratu dute kasu eta heriotza gehien. Euskal Herriak munduko heriotza tasa handienetako bat du: 77 heriotza 100.000 biztanleko.

Konfinamendua ezarri zuten Azkoienen. ©Idoia Zabaleta / Foku

Hegoaldeko kasuen erdiak baino gehiago, Nafarroan

Uxue Rey Gorraiz

Beste 603 positibo zenbatu dituzte Hego Euskal Herrian; Nafarroan atzeman dituzte horietatik 318. Halaber, bi pertsona zendu dira birusaren ondorioz.

Maria Txibite, agerraldi batean. ©Jesus Diges / Efe

Txibitek esan du egoera «kontrolatuta» dagoela Nafarroan

Arantxa Iraola

Positibo «asko» izan arren konfinamendu orokorrik ezartzeko asmorik ez dutela adierazi du

Irakurle agurgarria:

Honaino iritsi zarenez, eskaera bat egin nahi dizugu: irakurtzen ari zaren edukia eta egunkaria babestea, konpromiso ekonomikoa hartuz. Publizitatea eta erakundeen diru-laguntzak ez dira nahikoa BERRIAren etorkizuna bermatzeko. Sarean eskaintzen dizugun edukia irakurtzen duzuen milaka irakurleek proiektuari ekarpena eginda, urrutira iritsiko ginateke.

Kazetaritza libre, ireki eta independentea egin nahi dugu euskaldunontzat. Euskaraz informatzea delako gure eginkizuna, eta zure eskubidea.Lagun gaitzazu bide horretan. Idatzi gurekin etorkizuna. Geroa zugan.

Martxelo Otamendi
BERRIAko zuzendaria

Izan zaitez BERRIAlaguna

Izan zaitez BERRIAlaguna

BERRIAlagunei esker eskaintzen dugu balioz osatutako informazioa. Egizu ekarpena gure eginkizunarekin segi dezagun.

Izan zaitez BERRIAlaguna