Albistea entzun
Emakumeen aurkako indarkeriari ez
Emakumeen aurkako indarkeriari ez
Emakumeen aurkako indarkeriari ez

Bidaia bidegabe batean barna

'Sugarren mende' ikusgarriak irekiko du Literaturia jaialdia bihar Zarautzen. Komikia taulagainera egokitu du Asisko Urmenetak, irudia, musika eta antzerkia uztartuz.
Olivier Arotzarena musikaria eta Mari Añes Gorostiaga aktorea, ehizatu zituzten herritarrak irudikatzen.
Olivier Arotzarena musikaria eta Mari Añes Gorostiaga aktorea, ehizatu zituzten herritarrak irudikatzen. HELENA XURIO Tamaina handiagoan ikusi

Ainize Madariaga -

2021eko irailak 23 - Zugarramurdi

Irudiaren mende honetan, irudimenak zenbateko tokia duen asmatzen ez da beti aise. Baina Zarautzen (Gipuzkoa) izanen da horretaz hausnartzeko parada XIII. Literaturia jaialdian, oro euskaraz eta adin guzietarako, bihar arratsean hasi eta igandera bitarte.

Euskal Letren Plazak manatu bereziarekin abiatuko du hiru eguneko programazioa: Asisko Urmenetaren Sugarren mende komikia (Erroa, Herrima, 2020) dimentsioz hirukoiztua ikusi ahal izanen da bihar Zarautzeko Modelo aretoan, 20:00etan, Lutxo Egiaren Manifestua-ren ondotik. «Sugarren mende hura zer izan den irudikatzera gomitatzen dugu jendea», erran du Urmenetak ikusgarria aurkeztean.

Ahots mehe abailduaz Mari Añes Gorostiaga aktoreak egin du euskaldun zirtzikatuarena. Ikusleak beldur ikaran utziko dituzte Maria Anozibar pertsonaiaren eleek: «Mende oso batez ehizatua, iraindua, torturatua, bahitua, auzipetua, elbarritua, ebatsia, deserriratua, bortxatua, lintxatua, umiliatua, isilarazia, urkatua, errea, ezabatua izan den zuen arbasoetariko bat naiz».

Argi jokoek eta Olivier Arotzarena musikariak lagundu dute XVII. mendeko giroan kokatzen. Berariaz konposaturiko pieza bat sortu du, Irudika testuan oinarritua, albumaren kontrazalekoa. Denbora jauzi handia da, baina uste baino laburragoa.

Garai hartako gertaeren katearen kirrinka ez baita isildu, nonbait, Urmenetaren erranetan: «Pentsatzea baino, nahiko genuke jendeak sentitzea zer izan den arbasoek jasaniko bidegabekeria hori. Eta ez iraganeko historia lazgarri baten gisan: ordu hartan ari baitira ezartzen Aro Modernoaren oinarriak, autoritarismoa, patriarkatua, diziplinamendua eta Europako muga garbiketak inperio absolutisten artean. Lan honek laguntzen ahal digu oraingo diagnosia egiten».

Hala, musika, antzerkia eta marrazkiak uztartzen dituen emanaldi bat da Sugarren mende. Komikigileak egokitzapen dramatizatuaren gidoia egin du, «zuzendaritza kolegiatuan» parte hartu aktoreekin batera, eta arizale ere jardun du.

Antzezle baino, dendariaren lana egiten du Urmenetak, eszenak elkarren artean irudiz josiz, pieza oso bat erakusteko gisan: «Entzuten diren testu guziak , harrigarria bada ere, garai hartan idatziak eta publikatuak dira. Nik pauta batzuk ezartzen ditut eszenen artean».

Pierre de Lancre epailea pertsonifikatu du Daniel Arbeletxe aktoreak; haren eleek totalitarismoaren legitimazioaren bedeinkapena dakarte, borreroaren biktimizazioa barne: «Sorginek herritarrak tormentatzen dituzte, zakur, asto, urde, euli, otso edo tigrearen formapean, etxeko tximiniatik sartzen». Epailearen irudimen perbertsotik jalgiriko eszenak, orduko euskaldunen kontrako sumarioetan kargu bilakaturik. Sugarren mende antzerkia puntu berean abiatzen eta bururatzen da: Helena Xurio Arburua zugarramurdiarrak borobiltzen baitu ikusgarria, hasi eta buka. Harentzat, «ohorea» da arbaso haiei «kendu zitzaien ahotsaren eta duintasunaren bozeramailea» izatea, baina ardura ere bai; «gure egia» kontatzeko beharrak akuilatu du antzerkian parte hartzera: «Euskal Herrian sorgin ehizarekin begiak hetsiak ditugu, ez baitugu sobera ikusi nahi: izugarri gogorra delako. Geure burua ikustea hain zapalduak, hain biktima, zaila egiten zaigula euskaldunoi; beti ari gara mundua salbatzen geure buruaren baitan begiratu aitzin».

Ttipi-ttipitik garraiatzen ditu sorgin ehizaren herexak Xuriok. Zugarramurdiko (Nafarroa) sorgin edo belagile zintzoaren irudiaren barne zen batzuetan, sorgin gaiztoarenean bertze batzuetan. Alta, egun batez, zigortu zituzten herritarren zinezko zerrenda eskuetara heldu zitzaion, eta irudikatzen hasi zen hura zer izan ote zitekeen: «Gaur egun dugun zapalketa eta menderakuntza egoera hau ordutik dugu. Gure arbaso hauek izan ziren Nafarroako konkistaren ondoko lehenbiziko belaunaldiak, eta bortizki pairatu behar izan zituzten zapalkuntza eta menderakuntza, populu guzia makurrarazteko». Aitortu du testua errezitatzen duen aldi guziez izua senti duela.

Ez da harritzekoa, Jean Marie Irigoien aktoreak botatzen dituen inkisidorearen hitzak hotzikara ekarle baitira: «Eraman dugu sorgina gure presondegi sekretuetara, eta hor hasi da galdeketa. Jukutria da inkisidorearen armarik behinena». Francisco Peña inkisidorearen hitzak dira; harenak tartekatuko dira beste kanonista espainiarrenekin: Martin Castañega, Isidro San Vicente, Diego de Simancas...

Literaturiako emanaldia hutseginez gero, Uztaritzen (Lapurdi) ikusi ahalko da Sugarren mende laster batean.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

 ©JAGOBA MANTEROLA / @FOKU

«Ez dakit hau zerbaiten aurrekaria izango den; nahiko nuke»

Ane Eslava

Anarik kontraste handiko single batean bildu ditu bi kantu: Nacho Vegasen 'Vinu, cantares y amor'-en bertsio bat, «himnotzat» duena, eta, 'Efemerideak, kontzertuetan jotzen duena baina grabatu gabea zuena'.
 ©MAIALEN ANDRES / @FOKU

Ahalduntze baterako esperimentu politikoa

Gorka Arrese

Henry David Thoreau idazlearen 'Walden' euskaratu du Danele Sarriugartek. Bi urtez basoko txabola batean bizitzeari buruzko esperientziaren kronika bat da. Politikoa eta poetikoa du idazkera
Iban Zaldua, atzo, <em>Nola izan garen gauza</em> liburua eskuetan hartuta. ©MAIALEN ANDRES / FOKU

«Gauzaren» bueltako obra oso bat

Andoni Imaz

Iban Zalduak euskal gatazkaren inguruan idatzi dituen ipuinen bilduma bat egin du: 'Nola izan garen gauza'. Erein etxeak eman du argitara
Langile bat paper sortak mugitzen, Leitzaran inprimategian, Andoainen (Gipuzkoa). ©JAGOBA MANTEROLA / FOKU

Urrialdia pasatzeko zain

Andoni Imaz

Paperaren eskasiak eta banaketaren gorabeherek arazoak sortu dituzte inprimategi eta argitaletxeetan. Materiala aldatu behar izan dute, eta argitalpenen bat atzeratu.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Izan BERRIAlaguna

Zure babes ekonomikoa ezinbestekoa zaigu euskarazko kazetaritza independente eta kalitatezkoa egiten segitzeko.