Albistea entzun

Zientzia. ARGI ALDIAN

Argiaren kontrolpean

Nerea Osinalde - EHUko Biokimika Saileko irakaslea

2022ko urtarrilak 14

Eguzkiaren argitasunak, bizipoza emateaz gain, izaki bizidunon erloju biologikoa erregulatzen du. Eguzkiaren argia iristen ez den ozeano sakonenetan eta haitzulo ilunenetan izan ezik, gure planetako bizitza osoa Lurraren errotazioarekin sinkronizatuta dago.

Zelula guztiek erloju biologiko bat dute, erritmo zirkadianoak erregulatzen dituena. Erritmo zirkadianoak aldaketa fisikoak, mentalak eta portaerazkoak dira, eta 24 orduko zikloa jarraitzen dute. Erritmo horiek gorputzaren funtzio garrantzitsuetan eragin dezakete, hala nola, hormonen askapenean, gorputzeko tenperaturaren erregulazioan, elikadura ohituretan, digestioan, eta nola ez, lo-patroian.

Garunean dago erloju nagusia, zelula guztien erlojuak koordinatzen dituena, sinkronizatuta egon daitezen. Animalia ornodunetan, gizakiok barne, erloju nagusia 20.000 neurona inguruz osatuta dago. Neurona multzo horrek muin suprakiasmatiko izenez ezagutzen den egitura bat eratzen du, hipotalamoan kokatzen dena eta zuzenean begietatik informazioa jasotzen duena. Muin suprakiasmatikoak, guruin pinealaren jarduera modulatuz, besteak beste, logura sortzen duen hormonaren ekoizpena erregulatzen du, melatoninarena.

Argi gutxi dagoenean, muin suprakiasmatikoak guruin pinealari melatonina ekoizteko agindua ematen dio, loa sortzeko. Logurea eragiteaz gain, gauez melatoninak odol-presioa, glukosa-mailak eta gorputzeko tenperatura murrizten ditu. Hain zuzen ere, aldaketa fisiologiko horiek dira loaldi on baten erantzule.

Goizetan, berriz, argiaren presentzian, muin suprakiasmatikoak guruin pinealari melatoninarik ez ekoizteko agintzen dio. Bestalde, kortisola, adrenalina eta noradrenalina bezalako hormonen ekoizpenak gora egiten du. Egoera horrek guztiak alerta-egoera bat sortzen du, eta kontzentrazio-maila, energia fisikoa edota erabakiak hartzeko ebazpen-gaitasuna nabarmen handitzen dira. Gainera, gauez ez bezala, egunez presio arteriala igo egiten da, eta metabolismoa azkartu.

Printzipioz, erloju biologikoa argi naturalari erantzuteko diseinatua dago, baina argi artifizialarekiko ere sentikorra da. Hori dela eta, argi artifizialak erloju biologikoa erruz nahas dezake. Gizakion kasuan, adibidez, atzematen dugun argi ikuskor espektroko (400-700 nm) argi urdinak (380-475 nm) melanopsinaren sintesia estimulatzen du. Fotopigmentu horrek, besteak beste, melatoninaren sintesia inhibitzen du. Hori dela eta, gauez pantailen bidez argi artifiziala kontsumitzeak, txandaka lan egiteak edota beste ordu-erabilera bateko eremuetara bidaiatzeak loaren kalitatea nabarmen murrizten du.

Beraz, imajinatu zer-nolako nahasmena pairatu behar duten Nazioarteko Espazio Estazioko astronautek, 90 minutuero egunsenti eta ilunabar bortitz bat bizi dutenek, egunean Lur planetari 16 bira ematen baitizkiote. Egia esan, nahaste hori jasanezina litzateke, eta, horregatik, espaziontzietan 24 orduko argi-iluntasun zikloak simulatzen dituzte; 15,5 orduz argia daukate, eta 8,5 orduz iluntasuna.

Izan ere, erritmo zirkadianoak eta argi-iluntasun ziklo naturalak sinkronizatuta ez egoteak loaren kalitateari eragiten dio, eta hainbat patologiarekin ere erlazionatu izan da: obesitatea, diabetesa, depresioa, nahasmendu bipolarra eta urtaroko nahasmendu afektiboa, besteak beste. Hortaz, saiatu gaitezen gure bizitza Naturaren erritmora doitzen, guk uste ez arren, bera baita gure gidaria.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

 ©GORKA RUBIO / @FOKU

«Galtzen ari den lan bat azaleratu nahi dut»

Enekoitz Telleria Sarriegi

Ontzi bat da, esamolde bat da, eta arrantzalearen azalean jarri nahi bat da 'Axalian'. Izen hori jarri dio Ortolaizek Zarauzko Photomuseumen paratu duen erakusketari: «Mundu eder bat da itsasoa».
Jon Mirande, eskuinean, Bretainiar Elkartearen Saria ekitaldian, 1969. ©Z / EZEZAGUNA

De viris illustribus: Jon Mirande bretainiarra

Miel A. Elustondo

Euskaraz baino lehen ikasi zuen bretoieraz Jon Mirandek Parisen. Euskaldunak lagun egin baino lehen, bretainiarrak egin zituen adiskide. «Gazte haien karra! Askok ez zekiten haurretatik beren herriaren hizkuntza, baina ikasi zuten eta bretoieraz ari dira beti. Guk, aldiz...», idatzi zuen. Goulven Pennaod bretainiarrarena dugu jakilegoa, Txomin Peillenek 1976an bildua.

 ©MARISOL RAMIREZ / FOKU

«Zorroztasuna funtsezkoa da kazetaritzan»

Urtzi Urkizu

Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako kazetarien elkargoko dekano eta Euskal Kazetarien Elkarteko presidente izendatu dute Goikoetxea. Dioenez, kazetariek baldintza onak behar dituzte.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.