Albistea entzun

Zientzia. ARGI ALDIAN

Zenbat pisatzen du hitzen itzalak?

Ana Galarraga Aiestaran - Elhuyar Zientzia

2022ko otsailak 4

Aurrekoan, artikulu harrigarri bezain gozagarri bat irakurri nuen itzalaren pisuari buruz. Ordura arte, ez nuen pentsatu ere egin itzalek pisua izan zezaketenik. Celia Gonzalez Sanchez eta Javier Rodriguez Laguna fisikariei esker jakin dut argiak, gorputz batean jotzen duenean, erradiazio-presioa eragiten duela gorputz horretan. Gorputz horrek argiari azal batera iristea eragozten badio, hau da, itzala ematen badu, azal horrek presio txikiagoa jasotzen du. Arinagoa da.

Xehetasun gehiago ezagutu nahi izanez gero, artikulua irakurtzeko gomendatzen dizuet. Zenbat pisatzen du nire itzalak? da haren izenburua, eta The Conversation plataforman argitaratu dute, Espainiako edizioan.

Hitz batzuek ere itzal luzea dute, baina astunagoak edo arinagoak izan daitezke, erabileraren arabera. COVID-19aren sasoi honetan, itzal handiko hitz batzuk guztiz mehetu dira, esanahiz hustuta. Horien artean daude genozidio, apartheid eta bortxaketa. Batzuek hainbeste desitxuratu dute jatorrizko esanahia, ezen hitz horien benetako itzala eta zama ezagutu duten asko irainduta eta minduta sentitu baitira.

Endemia hitzak, termino zientifikoa izanik, ez dirudi hain manipulagarria denik. Gaixotasun infekzioso bat leku jakin batean errotuta dagoela adierazteko erabiltzen da. Ez du gaitzaren larritasunaren berri ematen. Esaterako, sasoiko burutik beherakoak, malaria eta ebola, hirurak dira endemikoak, nahiz eta elkarren artean ez duten antzik, ez agertzen diren leku eta sasoian, ez kutsatzeko gaitasunean, ez hilkortasunean.

Azkenaldian, SARS-CoV-2ak mundu osoan hedatuta jarraitzen duen arren, gure inguruan, agintari batzuen diskurtsoetan eta komunikabide askotan, zabaltzen ari da pandemia-fasetik endemiara igarotzen ari garela. Danimarkak dagoeneko adierazi du pandemia amaitu dela herrialde hartan, eta bertan behera utzi dituzte COVID-19ari aurre egiteko murrizketa guztiak.

Zenbait adituk, ordea, pandemia hitza endemia edo gripalizazio terminoekin itzalpean uztearen arriskuaz ohartarazi dute. Izan ere, pandemia ez da hitz soila; pisu handia du, hari lotuta baitaude hainbat estrategia, hitzarmen eta konpromiso, nazioartekoak zein lekuan lekukoak. Endemia askoz ere arinagoa da, ez baitu bere gain hartzen estrategia, hitzarmen eta konpromiso horien pisua.

Jacob Steere-Williams izurriteen historialariak gogorarazi duenez, XIX. mendeko herrialde kolonialistek zenbait gaixotasun endemiko izendatzen zituzten, gaitz haiek zapaldutako herrialde haietara mugatzen zirela azpimarratzeko. Haienak zirela garbi uzteko, ez «gureak». Mende bat geroago, antzekoa gertatu zen hiesarekin. Jada ez diogu pandemia deitzen, ez baitigu guri eragiten; ez da gure arazoa.

Bada SARS-CoV-2aren pisua egoki adierazten duen beste termino bat: sindemia. Hitz horrek bere baitan biltzen ditu birus horren inguruan txirikordatzen diren osasun-krisia, gizarte-krisia eta ingurumen-krisia. Itzalean utzi dute, ordea. Astunegia da, nonbait.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Kamisetak banatu zizkieten atzo parte hartzaileei, Maulen. ©GUILLAUME FAUVEAU

Bueltan da olatu laranja

Eire Maia Manterola

Abiatu da IV. Euskarabentura espedizioa. Gaur egingo dute lehen etapa abenturan izena eman duten 127 gazteek: Mauletik Pagolara joango dira.
Iaz, ohi baino talde gutxiagok parte hartu zuten Donosti Cupen, osasun egoera dela eta. ©MAIALEN ANDRES / FOKU

Baloiak elkartuko ditu berriz

Ane Insausti

Inoiz baino talde gehiago arituko dira 30. Donosti Cupen: 754. Etzi hasi eta larunbatean amaituko da, eta jarduera guztiak egingo dituzte berriz ere.

Bilboko erraldoiak, Mariaren Bihotza plazako aztarnategian. ©BERRIA

Erakusketa erraldoi bat

Enekoitz Telleria Sarriegi

'Bilboko erraldoiak' erakusketa Mariaren Bihotzaren plazako aztarnategian jarri dute aurten, eta irailaren 11ra arte egongo da ikusgai. 1980ko eta 1988ko hamasei erraldoi daude bertan

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...

Izan BERRIAlaguna

Zure babes ekonomikoa ezinbestekoa zaigu euskarazko kazetaritza independente eta kalitatezkoa egiten segitzeko.