Albistea entzun

Europa mendebaldean izandako izurri bubonikoaren kasurik zaharrena aurkitu dute Arabako trikuharri batean

Arabako Errioxako Sotillo trikuharrian duela 3.300 urte ehortzi zuten pertsona baten hortz batean aurkitu dute Yersinia pestis bakterioaren arrastoa.

Sotilloko trikuharria, artxiboko argazkian. /
Sotilloko trikuharria, artxiboko argazkian. / Mikel Arrizabalaga Tamaina handiagoan ikusi

Jon Ordoñez Garmendia -

2022ko apirilak 12

Non du jatorria izurri bubonikoak? Galdera horrek ez du erantzunik oraindik, baina duela gutxi Arabako Errioxako Sotillo trikuharrian (Leza) aurkikuntza garrantzitsu bat egin du Aida Andrades Valtueña genetista kataluniarrak: duela 3.300 urte ehortzi zuten pertsona batean aurkitu dute gaitzaren arrastoa, Espainiako El País egunkariak argitaratu duenez. Izurri bubonikoaren kasurik zaharrena da Europa mendebaldeko.

Sotillo trikuharria korridore motako hilobi megalitiko bat da. Familia baten hilobia da. Han hamahiru pertsonaren hezurrak aurkitu zituzten, eta, horiekin batera, gezi puntak, aiztoak, metalezko aizkorak eta landutako harriak. Trikuharrian zegoen hortz batean aurkitu dute gaitza eragiten duen Yersinia pestis bakterioaren arrastoa. Gaitzaren ondorioz hil zen pertsona hori.

Gainera, Sotilloko bakterioaren aldaera jada arkakusoetara migratzeko gai zela jakinarazi du Andrades Valtueñak; horrek are eta kutsakorragoa bihurtu zuen gaitza. Arkakusoei tapoi bat eragiten die urdailean, eta elikatzeko hartzen duen odola botarazi egiten dio horrek (ordurako jada bakterioarekin kutsatuta dago, eta kutsagarria da ukitzen duen edozein organismorentzat). Ondorioz, arkakusoa gehiago gosetzen da, eta ehunka aldiz egiten du kosk, Nuño Dominguez kazetariak argitaratu duenez. Horrek are eta kutsagarriago egiten du. Hamar egunetann buruan hiltzen du izurri bubonikoak.

Andrades Valatueñak Alemaniako Gizakiaren Historiaren Max Planck Zientzia Institutuan egin du lan, aitzinako patogenoak ikertzen. PNES aldizkarian argitaratu du ikerketa. Duela 5.000 eta 2.000 urte bizi izan ziren 252 pertsonaren genoma ikertu du; horietatik hamazazpi izurriak jota hil ziren. Sotillokoaz gain, soilik beste bi kasutan aurkitu dute orain arte izurri bubonikoaren arrastoa. Bi kasu horiek Samarako (Errusia) aztarnategi batean aurkitutako emakume baten eta gizon baten hezurduren kasuak dira, duela 3.800 urtekoak; bi horiek bat bestearen aurrean ehortzi zituzten.

Arabako kasua Samarakoa baino lehenagokoa da, eta horrek hainbat galdera eginarazten du. Posible baita izurri bubonikoa Iberiar penintsulan sortu izana, eta ez Eurasian, orain arte uste zen moduan. Garai hartako bakterioak Justinianoren Izurriaren eta Izurri Beltzaren garaiko bakterioekin alderatu ditu ikerketak. Andradesek El País egunkariari adierazi dionez, orain arte egin den ikerketarik osoena da.

Milioika hildako eragin ditu izurri bubonikoak

Izurri bubonikoak milioika heriotza eragin ditu azken 2.500 urteetan. Lehen izurrite handia Ekialdeko Erromatar Inperioaren garaian izan zen. Justinianoren Izurria deitu zioten, Justiniano I.a enperadorea bera kutsatu zelako. Bera sendatu egin zen, baina izurrite hartan, K. o. 541 eta 549 urteen artean, 25-50 milioi pertsona artean hil zirela kalkulatzen da, garai hartako herritarren laurden bat (Asia Txikiraino hedatu zen ekialdera eta Italiaraino mendebaldean).

Bigarren izurrite handia Erdi Aroan izan zen: Izurri Beltza. Yersinia pestis bakterioaren aldaera batek, 1300. eta 1400. urteen artean, 80 eta 200 milioi pertsona artean hil zituen Asia erdialdetik Europa mendebaldera. Hirugarren izurrite handia XIX. mendean izan zen, Indian, eta orduko horretan 12,5 milioi pertsona hil zituen.

Sareko BERRIAzalea:

Irakurri berri duzun edukia eta antzekoak zure interesekoak badira, eskari bat egin nahi dizugu: Berria diruz babestea.

Zuk eta zure gisako sareko milaka irakurlek egindako ekarpenarekin, eduki gehiago eta hobeak sortuko ditugu. Eta, zuekin osatutako komunitateari esker, publizitateak eta erakundeen laguntzek bermatzen ez diguten bideragarritasuna lortuko dugu.

Euskarazko kazetaritza libre, ireki eta konprometitua eskaini nahi dizugu egunero; bizi zaren munduaren eta garaiaren berri ematen segitu.

Albiste gehiago

Bakea sinatzeko ezpatak

Bakea sinatzeko ezpatak

Olaia L. Garaialde

Mitoz eta ustez josita dago Lesakako ezpata dantzaren jatorria; ez dago argi zein den. Urtez urte dantza aldatu da, eta emakumeen presentzia handituz joan da. 2018. urtean lehenengo aldiz dantzatu zuten

 ©Bob Edme

«Euskararen aldeko lana egiten dugu egunerokotasunean»

Oihana Teyseyre Koskarat - Ipar Euskal Herriko Hitza

Senpereko Herriko Etxearekin akordioa lortu izana abiapuntu bat izanen dela uste du Maia Larrondo Ajuriagerrak. Azken urteetan Euskal Hedabideekin izandako lorpenak egonkortzea espero du.

Oihan <em>OPH</em> rap kantari gazteak gogor salatu du baxoa eta brebeta euskaraz egitea debekatzea. ©PATXI BELTZAIZ

EHZn, mila kolore dantzan

Ainize Madariaga

EHZren bigarren egunak kolore orotako publikoa erakarri du plazarat. Zirkuak eta bertso eta rap saioek jendetza bildu dute Irisarri erdigunean.

«SESBetik itzultzea gogorra izan zen: gorriak ginen, adar-buztan eta guzti»

Amaia Igartua Aristondo

Espainiako gerra hasi zenean, Santurtziko portutik Sobietar Batasunera alde egin zuten Sevillaren gurasoek, artean haurrak zirela, eta 20 urteren ondoren itzuli ziren, familiarekin. Euskal Herriratu osteko urteen oroitzapen mingotsa du Sevillak.

Astekaria

Asteko gai hautatuekin osatutako albiste buletina. Astelehenero, ezinbesteko erreportajeak, elkarrizketak, iritziak eta kronikak zure posta elektronikoan.

Iruzkinak kargatzen...