Sagastilla auzokoa dela esaten du beti Pepi Arrozpidek (Hernani, Gipuzkoa, 1952). Urte gogorrak egokitu zitzaizkion. Baina herriko dantzarien, jaien eta euskal kulturaren alde lanean aritu da hamarkada luzez. Ezkiaga pasealekuko terraza batean eseri, eta hasi da garai batekoak eta oraingoak kontatzen.
Haurra zineneko Hernani ez zen gaur egungoa bezalakoa. Nola gogoratzen dituzu haurtzaroko urteak?
Ama Zaldibikoa zen, Arruarte baserrikoa. Aita, berriz, Sorgintxulo baserrikoa, Hernanikoa. Elkarrekin Sagastillara joan ziren bizitzera. Lau anai-arreba ginen, eta etxeko gazteena ni nintzen. Ahizpen artean arropa trukatu egiten genuen, dena partekatzen genuen. Haurtzaroan Sagastillan gelditzen ginen, baina gazte garaietan Florida auzora joaten hasi ginen.
Orduko Florida ere desberdina izango zen.
Beste eliza bat zegoen. Apaizak lokal batzuk zituen, eta han egiten genuen bizimodua. Mendi elkarte bat ere bagenuen, eta euskararen inguruko bilera ugari ere egiten genituen.
Euskara aipatu duzu. Eta frankismoa zenez...
Debekatua zegoen, bai. Amak mojen eskolan sartu gintuen, eta, ahizpak kontatzen zidanez, denbora guztian negarrez aritzen nintzen. Niretzat mojak ez ziren batere goxoak izan. Horren ostean, Floridan eliza zaharra zegoen tokian jarri zituzten eskola prefabrikatuetara ibili nintzen. Eta azkeneko kurtsoa, berriz, Biterin egin nuen.
Dantzan goiz hasi zinen, ezta?
Irakasten ere gaztetan hasi nintzen. Baina soilik fandango eta arin-arin doinuekin aritzen ginen. Gaur egun dantza asko ezagutzen ditugu: aukera askoz zabalagoa da.
Lanean ere, gazte.
Bai, 17 urterekin hasi nintzen fabrikan lanean: Gureola-Scott fabrikan.
Hernanin klaseak eta klaseak zeuden. Zer bereizketa egiten duzu?
Gizartean lau klase zeudela esango nuke: baxuena baserritarrena zen, erdaraz ez zekitelako; bigarren klasea eraikitzen ari ziren auzoetako jende pobreak osatzen zuen; kalean bizi zirenak zeuden gero, eta horiek handiagoak ziren ustea zuten, nahiz eta besteak bezalakoak izan; eta, azkenik, boterea zegoen. Boterea zen alkatea, apaiza, Guardia Zibila, notarioak... Horrez gain, baserritarren seme-alabak ikastera joaten zirenean, haiengandik zera esaten zuten: «Bai, karrera atera du, baina ez dadila ahaztu nondik datorren».
Baserritik etortzea zerbait txarra balitz bezala...
Aldatu da hori, eta eskerrak.
Drogak ere egin zituen bereak eta bi urte batzuetan Hernanin eta beste herri batzuetan.
Florida auzoan, esaterako, droga asko sartu zen, eta gazte asko hil ziren. Auzoan, hortaz, bakoitzak bere bidea hartu zuen.
Poliziak sartu al zuen droga?
Uste dut baietz. Zeinek, ba?
Franco hil aurreko urteak eta ondorengoak nola gogoratzen dituzu arlo politikoan?
1970eko hamarkadaren lehen urteetan, talde politiko guztiak baten kontra ari ziren: Franco diktadorearen kontra. Gero, Franco hil zenean, handik urte batzuetara, talde guztiak Herri Batasunaren kontra. Nire aitak zera esaten zuen: «Euskal Herriko arazoa ez da behin ere konponduko, euskaldunak ez badira elkartzen». Hori aspaldi esaten zuen: etxean telebistarik, garbigailurik eta telefonorik ez zegoen garaian.
Aipatu duzu ahizpen artean dena partekatzen zenutela.
Eroso eta gustura horrekin, gainera. Baina gaur egun indibidualismo gehiegi dago. Ni, ni, ni... nirea, nirea, nirea... Garai batean elkartasun handiagoa zegoen. Fabrikan ere, baten arazoa denon arazoa zen. Langileen artean elkartu egiten ginen.
Politika arloan ere izango ziren gorabeherak?
Bullying politikoa ere izaten zen. Talde batekoa izan edo baten batekin harremana zuenak jazarpena pairatzen zuen.
Franco hil ostean, bestalde, pasarte berezi bat gertatu zen: 1979an, Zikuñagako Ama Birjina lapurtu zuten. Nola gogoratzen duzu hura?
Ez dut gaia asko menperatzen. Iñigo Iruin abokatuaren aita, Ignacio —alkatea izan zen 1976tik 1979ra—, eta Jose Mari Martinez aritu ziren borrokan, ama birjina berriz jartzeko. Gauza asko esaten ziren lapurreta haren inguruan, baina ez dakit...
«Nik beti esan ohi dut euskarak baserritarrei esker iraun zuela bizirik»
Ikastolen sorreraz gogoratzen zara?
Bai. Adibidez, Langile ikastola sortu zutenean, Ezkiaga pasealekuan txosna bat jartzen zuten. Pare bat urtetan aritu nintzen haiei laguntzen. Argi dago ikastetxe haien eta ikastolen sorrera oso garrantzitsua izan zela, euskaragatik. Franco hil aurretik, bestalde, euskara irakasteko gau eskolek izan zuten garrantzia ere nabarmenduko nuke.
Euskararen erabilerak, hala ere, egun baditu bere arazoak herrian.
Nik esan ohi dut euskarak baserritarrei esker iraun zuela bizirik. Kalean bizi ziren guraso batzuek erdaraz hitz egiten zieten seme-alabei, eta esaten zuten hori egiten zutela hain gaizki ez pasatzeko, haiek pasatu zuten gisan. Penagarria iruditu izan zait baserritarrei barre egitea, gaztelaniaz ondo egiten ez zutelako. Gaizki hartzen dut. Egun, kalean gaztelaniaz egiten dute euskaraz dakiten askok.
San Joan konpartsaz hitz egiteko garaia iritsi da. Nola sortu zenuten?
Maria Pilar Lujanbiok eta haren kuadrillak inude eta artzainak atera nahi zituzten sanjoanetan. Lujanbiok esan zidan: «Zuk arin-arin eta fandango dantzan badakizu; zergatik ez zara gurekin ateratzen?». «Bale». Eta horrela. Gero, inauterietan haiek bakarrik ateratzen ziren. Halako batean, deialdi bat egin nuen inauterietarako. Eta horrela hasi ginen. Gero, inauterietakoa utzi, eta sanjoanekora pasatu nintzen. Gaur arte.
Olentzeroren antolaketan ere jardun zenuten.
Dobera euskara elkarteak egiten zuen Olentzero antolatzeko eskaera. Konpartsakoek egiten genuen karroza. Hortaz, Doberaren eta San Joan konpartsakoen artean ekin genion Olentzeroren ibilbideari kalez kale. Karrozarekin jarraitu genuen, eta Ttarla dantza taldea batu zen handik urte batzuetara. Ttarlak hartu zuen ostera antolakuntza. Eta azkeneko urteetan kontu animalistak sartu dira tartean.
Zer gertatu zen zehazki, ba?
Duela bospasei urte, jai batzordeko bilera bat antolatu zuten. Animalisten taldeko bat agertu zen. Eta Ttarlak esan zuen astoa ez zutela gehiago aterako. Guk ez genuen istilurik nahi, kito.
Dantzari Festak zer bide egin du urteotan?
Hasieratik aritu nintzen. Luis Parrondok hasi zuen dena. Dantzari egun bat antolatzeko komentatu zidan, eta hasieran ezezkoa eman nion. Oñatira joan ginen, dantzarien biltzar batera, eta berotu egin nintzen azkenean. Baina jakin gabe non sartzen ari ginen. Hasieran zortzi talderekin egiten genuen dantzari festa: zazpi kanpokoak, eta zortzigarrena herrikoa. Kaxkoan dirua biltzen aritu ohi ginen. Eta festaren hasieran, presoen senideei lore eskaintza bat egiten zitzaien.
Azken horrek arazorik eragin zizuen?
Bai. Hain justu, horregatik Jose Antonio Rekondo EAko alkate zela, udalak laguntzak kendu zizkigun. Oholtza ere ez ziguten jarri hurrengo urtean; Xanti Vali esker, Lezoko oholtza Hernanira ekarri zuten. Lezoko langile batzuk ere laguntzera etorri ziren.
San Joan Kantaita ere egiten duzue jaietan. Zer da?
Gauza guztiak norbaiti esker hasi ditugu. Kasu horretan, Errenteriako Iraultza dantza taldeko Ramon Garciari esker. Harreman polita genuen, eta hark egin zigun proposamena. Marijo Mendiolak aipatu zidan gero kontua, eta oihalen bila ibili ginen Bergaran. 23 emakumek izena eman zuten aurreneko urtean. Aurtengo sanjoanetan 26. urtez egingo dugu. Berezia da; emakumeon gai bat da. Emakumeok agertzen gara bakarrik, baina behin baino gehiagotan esan dugu berdin zaigula gizonek ere parte hartu nahi badute.
Akelarreak 40 urte beteko ditu aurten. Lekukoa hartu dute belaunaldi berriek?
Lekukoa? Ez dakit, uste dut denok jarraitu behar dugula aurrera. Gazteek lan egiten ez badute, gaizki gabiltza. Baina denok batera joan behar dugu.
«Urtero liburuxka bat ateratzen dugu. Aurten Yausika diskotekako, Oialumeko dantzaldietako eta Ezkiagako erromerien kontuak jasoko ditugu»
Konpartsari dagokionez, Yausika diskotekaren inguruan lan bat egiten ari zarete. Zer ari zarete jasotzen herritarren aldetik?
Argazkiak eta informazioa jasotzen ari gara. Badirudi batzuek lotsaz bizi dutela. Hernanitik kanpoko jendeak ere izango ditu oroitzapenak, eta bidal ditzatela. Urtero liburuxka bat ateratzen dugu gai baten inguruan; aurten Yausika diskotekakoak ez ezik, Oialumeko dantzaldiak eta Ezkiaga pasealekuko erromerietakoak jasoko ditugu.
Dantzaldi haietan maitasun istorio bat baino gehiago sortuko zen...
Yausika diskotekan ere bai, e... [2001. urtean itxi zuten].
Jon Oñate senarrak lagundu izan dizu antolaketa hauetan guztietan. Aipatu nahiko zenuke?
Bai, kontu hauetan guztietan laguntzen izan dut, itzalpeko lana egiten. Ni ez naiz sekula bakarrik sentitu. Talde bati esker egiten dira gauzak, nahiz eta batzuetan nik aurpegia eman.
Konpartsan ondo lagunduta aritu zara, beraz.
Bai. Eta utzidazu nabarmentzen Jabier Odriozolak urte luzez egin duen lana. Hasieratik aritu da nirekin antolakuntza lanetan San Joan konpartsan, Dantzari Festan, Kantaitan eta Kalez Kale Kantari-n. Herriko dendari txikiei eta tailerretakoei ere eskerrak eman nahi dizkiet.
Aurrekoan Isidro Ansorenaren omenezko mendi txango bat egin zuten txistulariek. Musikak beti izan du garrantzia Hernanin, ezta?
Bai, oso ondo pasatu nuen txistularien txango hartan. Bertso eskolaren garrantzia ere hor dago. Hernanin Euskal Herria maite dugu. Eta euskal kultura zabaldu behar dugu.
San Joan konpartsan hasieratik aritu zara: 36 urtez lehendakari. Jarraitzeko sasoian eta gogoz?
Bai. Baina ni taldeko bat gehiago naiz, halakoxetzat daukat neure burua, erabakiak taldean hartzen ditugu-eta. Legezko talde izateko, paperak bete egin behar dira. Baina kito. Dena den, gaur egun gauzak jartzen ari diren moduan, datorrena ez da makala...
Zer dator, ba?
Ba, kultur ekintzak eta ekitaldiak antolatzean, gastuak udalari justifikatu behar zenizkion. Baina paper horiek sinpleak ziren garai batean, erraz antzean betetzekoak. Baina gaur egun sekulakoa da erakundeek eskatzen duten guztia. Zaildu egin dira kontu horiek. Eta gure taldean badira halako kontuak ondo menperatzen dituztenak, baina herri askotako taldeentzat gauzak konplikatu egingo dira. Beste adibide bat jarriko dut: San Tomas azokan, taloen postu bat jarri ohi dugu. Bada, Ticket Bai delakoa eskatzen hasten badira... akaso utzi egin beharko dugu. Zenbait ekintza antolatzeari utzi egin beharko zaio halako oztopoengatik. Gauza politik ez dator.
