Hilabete eta erdi eskas Ipar Euskal Herriko herrietako bozetarako, aurkeztuko diren zerrendei engaiamendu argi eta ausartak galdegin dizkie Herrian Bizi plataformak ere; honakoan, beraz, etxebizitzaren alorrean. 2021ean sortu zen plataforma hori, eta agiri bat atera du bigarrenez, hauteskundeei begira, hain zuzen. Egoeraren bilana eta analisia behin eginik, hautagaiek hartu ditzaketen hamazazpi engaiamendu zerrendatu dituzte, sei multzotan banaturik. Galdetegi formatuan helaraziko dizkiete delako engaiamenduak, eta jasoko dituzten erantzunak, edo erantzunik ezak, bozen lehen itzulia gabe zabalduko dituzte. 2023an atera zuten agirian, lehenengoan, etxebizitzaren «krisi sakonaz» ohartarazi zuten; hiru urte berantago, kontsideratu dute oraindik gehiago txartu dela egoera.
«Etxebizitza sozial gehiago eraiki behar dira». Hori da, agian, gaur goizean Baionan egiten duten prentsaurrekoan gehien errepikatu dutena. Plataformako Jean Pierre Voisin mintzatu da nagusiki, zenbakiak zerrendatuz: «Baiona, Angelu eta Miarritze eremuan, hamar urtez, etxegabe kopurua bi halakotu egin da: 300 bat pertsona dira gaur egun karrikan lo egiten dutenak». Horrekin batean, etxebizitza soziala eskatzen dabiltzanen kopurua gora doa etengabean: 2021ean 12.500 pertsona ziren itxaron zerrendetan; 2024an, berriz, 15.300. Horiek dira jaso dituzten azken datu ofizialak, baina baliteke 2024az geroztik jende gehiago izatea.
Eta horren parean, etxebizitza sozialen eraikuntza eskasa da. 2026. urtean sartu berritan, duela hamar urteko Frantziako kopuruak gogorarazi dituzte: 2016an, 125.000 etxebizitza sozial eraikiak izan ziren; 2024an, berriz, 86.000. Euskal Hirigune Elkargoari begiraturik, Frantziako Estatuak emana dion helburua urtean 800 etxebizitza sozial egitea da; 2023an, ordea, 562 baizik ez ziren eraikiak izan.
Beraz, nonbait, herriek ez dituzte betebeharrak betetzen, SRU legea aplikatzen zaien herriek batez ere. Hain zuzen, SRU legeak etxebizitzen %25 soziala izatea inposatzen du, eta Ipar Euskal Herriko hamasei herriri aplikatzen zaie, baina horietarik bakarrak betetzen du mementoko: Baionak; Bidarte gibeletik du, laster heinera heltzekotan. Halere, bada beste herririk indarretan dabilenik, emeki-emeki %25etik hurbildu nahian. Hots, kasu eman behar da herriek zer heinetarainoko ahalmenak dituzten helburuen betetzeko.
Legeen mugak
Afera da legeek ere gabeziak dituztela, Herrian Bizi plataformakoek azpimarratu duten bezala. SRU legeari dagokionez betiere, azpimarratzekoa da %25 hori etxebizitza nagusien kopuruaren arabera baizik ez dela kalkulatua: Herrian Bizik galdegiten du, beraz, SRU kalkuluaren egiteko orduan hutsik diren etxebizitzak eta bigarren etxebizitzak ere kontuan hartu ditzatela.
Hain zuzen, etxebizitzen estatus desberdinak kontuan harturik zerrendatu dituzte hautagaiek hartzekoak lituzketen hamazazpi engaiamenduak, sei multzotan banatuak: etxebizitza sozialen garapena, bigarren etxebizitzen erregulatzea, etxebizitza nagusiak turismora bideratzeko joera geldiaraztea, laborantza lurren babestea, etxe hutsen erabilpena, herrian bizitzeko eskubidearen aldeko apustua. Hala, honako engaiamendu hauek hartu behar lituzkete hautagaiek, besteak beste: etxebizitza gaietan diru gehiago inbertitu, etxebizitza sozialen kudeatzaileei doako lurrak proposatu, hiriguneetan bigarren etxebizitzak debekatzen dituen sektoreak sortu, etxebizitza nagusi bat turismora bideratzeko egun kopurua urtean 90 egunetik behera jaitsi, lur gehiagorik ez artifizializatu...
Izan ere, lur gehiago ez artifizializatu ahal izateko, ZAN legea ezarri zuen abian Frantziako Estatuak 2021ean. Orduan, honako hau litzateke galdera: nola eraikiko dituzte etxebizitza sozial gehiago lurrik ezin baldin bada gehiago artifizializatu? Erantzuna fite eman dute Herrian Bizi plataformakoek: orain daudenak berritu behar dira, eta erabili ezin direnak desegin eta berreraiki; erraterako, eraikin anda bat hutsik dago Ipar Euskal Herrian. Gainera, etxebizitzarik lortu ezinik ari direnez gain, etxebizitza sozial biziki andeatuetan bizi diren jendeak ere baitira —dela urteengatik edo hezetasunagatik—, ez batere baldintza duinetan eta etxe berri baten beharretan.
Lurren jabegoaren inguruko arazoak aipatu dituzte, azkenik. Izan ere, badira alde batetik aitzina egin duten legeak, eta horien zenbait alde makur azpimarraturik ere halere eskertu dituztenak: adibidez, alokairuen mugatzeko legea edo konpentsazio legea. Baina, erran duten bezala, deus ez da eginik jabegora heltzeko ere, prezioak etengabean gora ari baitira Ipar Euskal Herrian, lege mugarik gabe. Horrela, aukera oraindik gutiago dira pribatuek etxebizitza sozialak egin ahal izateko.
