Espainiako Gobernuak estatuaren 63 biktima aitortu ditu, erdiak euskal herritarrak

Espainiako Gobernuak batzorde tekniko baten esku utzi zuen txosten bat lantzea 1979tik 1983ra bitarte segurtasun indarrek eta eskuin muturreko taldeek hildakoak aitortzeko. Bada, ia bi urteren ostean, batzorde hark argitaratu du bere lana: 63 biktima aitortu ditu, eta hor pisu nabarmena dute euskal gatazkaren testuinguruan hildakoek. Izan ere, aitortutako biktimetatik 31 euskal herritarrak ziren; besteak beste, Gladys del Estal, Karlos Saldise, eta Aldana tabernan hildako lau lagunak. Batzordeak, baina, Espainiako Gobernuak hala aginduta, kanpoan utzi ditu erakunde armatuetako militante zirela hildakoak.

Memoria Demokratikorako Legean xedapen gehigarri bat ezartzea adostu zuten Espainiako Gobernuak eta EH Bilduk, bide emateko 1983ra arteko giza eskubideen urraketa larriak ikertzeari. Eta tratu haren emaitza da gaur argitaratutako txostena. Izan ere, batzordeak 1979ko abenduaren 29tik —Espainiako Konstituzioa onartu zenetik— 1983ko abenduaren 31ra arteko tartea hartzen du. Hau da, Felipe Gonzalezen lehen gobernuaren lehen urtea ere kontuan hartu dute. Hain zuzen, epe hartan hildako bi lagun aitortu ditu batzordeak. Halere, biak ere Espainian gertatutako kasuak dira: Salvador Sampedro de Dios —eskuin muturrak Valladoliden hildako taxi gidaria— eta Juan Felix Dominguez —Guardia Zibilak Toledon hildako haurra—.

1983an bahitu, torturatu eta hil zituzten Joxean Lasa eta Joxi Zabala ere, baina horiek txostenetik kanpo geratu dira. Espresuki zehaztu dute arrazoia batzordeko kideek. Espainiako Gobernuko Ministro Kontseiluaren aginduari jarraituz, «eredugarritzat» jotzen diren biktimak soilik hartu dituzte aintzat lanean, eta zerrendatik at utzi dituzte hil zituzten garaian «erakunde terroristetan zeuden, indarkeriaren bitartez ordena konstituzionala asaldatzeko ekintzetan parte hartzen zuten» kideak, nahiz eta hori ziurtatzen duen ebazpen judizialik ez izan. Horiek horrela, ez dituzte kontuan hartu BVEk eta GALek hildako etakideak.

Aitortutakoen zerrendari erreparatuz gero, berriz, bi bloke handitan banatu daitezke: 34 lagun eskuin muturreko taldeen biktima dira, eta 29, berriz, estatuko segurtasun indarrek hildakoak. Lehen taldeari dagokionez, Euskal Herriko kasu ugari jaso dituzte txostenean. Besteak beste, Batallon Vasco Españolek hildako 11 lagun ageri dira: Tomas Alba, Ana Teresa Barrueta, Jesus Maria Zubikarai, Felipe Sagarna, Maria Jose Bravo del Valle, Miguel Maria Arbelaiz, Luis Mari Elizondo, Joakin Antimasbere, Jose Camio, Jean Pierre Haramendi eta Francisco Javier Ansa. Horiek 1979tik 1981era bitarte hil zituen eskuin muturreko taldeak.

Badira, baina, beste talde parapolizial batzuek hildako kideak ere. Esaterako, Triple Ak 1979an hildako Jose Ramon Ansa, eta Alonsotegiko (Bizkaia) Aldana tabernako atentatuko biktimak. GAEk (Grupos Armados Españoles) lehergailu bat jarri zuen establezimendu hartan, bertan ezker abertzaleko kideak biltzen zirelakoan. Leherketaren ondorioz, lau lagun hil ziren —Liborio Arana, Manuel Santacoloma, Maria Paz Armiño eta Pacifico Fica—, eta beste hamar bat zauritu. Auziaren gaineko ikerketaren buru Jose Amedo jarri zuten, ondoren GALeko kide izateagatik zigortuko zutena; ez zuten egilerik atzeman. Hain zuzen, epeak eta aurrez ezarritako baldintzak kontuan izanik, ez da aitortu GALen biktimarik.

Poliziak hildakoen artean dira, berriz, Gladys del Estal, Iñaki Kijera, Felix Minguela eta Justo Lopez de Zubiria. Del Estal guardia zibil batek hil zuen tiroz, Tuteran (Nafarrao) egiten ari ziren protesta batean; Kijera, Espainiako Poliziak, Donostian, euskal preso eta iheslarien aldeko manifestazio batean; eta Minguela eta Lopez de Zubiria, azkenik, kaleko jantzitako polizia batek, Lopez de Zubiriak Gasteizen zuen tabernan.

Espainiako kasuen artean ere badira Euskal Herrian sona handia izan zutenak; adibidez, Almeria kasua txostenean jaso du batzordeak. 1981eko maiatzaren 10ean, guardia zibilek Juan Mañas, Luis Montero eta Luis Manuel Cobo gazteak atzeman, torturatu eta hil zituzten, ETAko kideak zirelakoan. Bertsio ofizialaren arabera, berriz, autoan atxilotuta zeramatzatela, hura gidatzen ari zen poliziaren kontra oldartu ziren gazteak, eta guardia zibilek tiroka erantzun zuten.

Txostenean aitortutako biktimetako bat da Yolanda Gonzalez bilbotarra ere. Militante komunista zen, eta Fuerza Nueva eskuin muturreko taldeko kideek 1980ko otsailaren 1ean bahitu eta hil zuten, Madrilen. Poliziaren lehen erantzuna Gonzalezen etxebizitza arakatzea izan zen, eta haren pisukidea atxilotuta eraman zuten, ETArekin izan zezaketen harremanaz galdekatzeko.

Hala, 63 izeneko zerrenda osatu arte. Eta baliteke zerrenda luzatzea, batzordekideen esanetan, Espainiako Gobernuari galdegin baitiote zabalik eduki dezala eskaerak egiteko bide «eskuragarri, seguru eta garden» bat. Era berean, uste dute hildako biktimetatik harago ere jo beharko litzatekeela, eta giza eskubideen bestelako urraketa batzuk ere ikertu, hala nola torturak eta tratu txarrak.

Ikerketa falta

Batzordeak, biktimak aitortzearekin batera, garai hartako egoera aztertu ere egin du txostenean. Nabarmendu du «diktadura frankistatik demokraziarako trantsizioa», 1976tik 1982ra bitarte kokatzen duena, «indarkeria politikoak» markatu zuela. Bi talde nagusitan banatzen ditu indarkeria horren eragileak. Batetik, «indarkeria terrorista», eta hor ETA nabarmentzen du. Bestetik, «indarkeria erreaktibo» gisa sailkatzen duena. Hor kokatzen ditu eskuin muturreko zenbait talde, eta gogoratu horiek sarri lotura zuzenak zituztela Espainiako segurtasun indarrekin, haien «onespena eta inpunitate bermea» baitzituzten. Hain zuzen, horri lotuta, txostenean adierazi dute diktaduran «indarkerian inplikatuen zeuden segurtasun indarren garbiketarik ezaren» ondorioz giza eskubideak larri urratzen segitu zela.

Hain zuzen, inpunitate horren adierazle, batzordekideek salatu dute horien krimen gehienak ez zirela ez ikertu eta ez epaitu, eta horrek «inplikazio nabarmena» izan zuela «terrorismoaren kontrako borroka» deritzonean. Izan ere, argudiatu dutenez, «talde terroristek» egindako atentatu gehienetan ikerketa polizialak eta ebazpen judizialak egon badira ere, ez da gauza bera jazo segurtasun indarrak edota eskuin muturreko taldeak direnean biktimarioak: «Ez da hori izan ohikoena estatuko agente batzuen, eskuin muturreko terrorismoaren parte baten eta elementu kontrolatugabeen kasuan». Eta horren ondorio izan da estatuaren biktimei «egia, justizia erreparazioa eta berriz ez gertatzeko bermea ukatu izana».

Aitortza instituzionala

Batzordea historia eta zuzenbide arloko hamabi adituk osatu dute, Espainiako Memoria Demokratikorako estatu idazkaritzako goi kargudunekin batera. Izen nabarmenetako batzuk dira Nicolas Sartorius PCEko goi kargudun izana eta Paca Sauquillo abokatu eta ekintzailea. Era berean, Jon Mirena Landa EHUko Unesco katedrako zuzendaria ere aritu da lantaldean. Hain zuzen, Landa Eusko Jaurlaritzaren motibazio politikoko biktimak aitortzeko balorazio batzordeko kide ere bada.

Horiek, zerrenda osatzeaz gain, zenbait «gomendio» ere egin dizkiete erakunde publikoei. Eskatu diete biktima horiei «aitortza instituzional, moral eta sinbolikoa» egiteko, eta nabarmendu dute aitortza horrek «indarkeria politiko edo instituzionalaren beste biktima batzuenaren» neurrikoa izan behar duela.

Horiek horrela, hartu beharreko zenbait neurri aurkeztu dituzte. Batetik, aitortzarako adierazpen indibidualak egitea, «demokraziaren, oinarrizko eskubideen eta balio demokratikoak indartzeko borrokaren esparruan» kokatuz haien biktima izaera. Era berean, memoria demokratikorako ekinaldietan horiek kontuan hartzeko eta egiten zaien aitortza oro publikoki zabaltzeko eskatu dute.

Are gehiago, kontuan izanik biktima horietako askok ez dutela izan justizia era egokian eskuratzeko modurik, batzordeak adierazi du «egia judiziala» lortzeko mekanismoak martxan jarri behar direla, Memoria Demokratikorako Legeak berak ezarritako baliabideak baliatuta. «Neurri hauek aitortzarako politika publiko koherente batzuen pean txertatu behar dira», zehaztu du batzordeak, eta gogoratu: «Eskubide urraketa berberak gertatzen direnean, biktimei eskubide berberak aitortu behar zaizkie».