Elkarrekin aritu izan ez balira, ez zuketen liburua idatziko. Izan ere, Elene Lopetegi eta Iñi Etxezarreta (Donostia, 1995) lagunak dira 2 urteko gelan bat egin zutenetik, eta harreman horrek blaitu egin ditu Garen piztiaz beste. Hitz egin liteke euskal transfeminismoaz? lanaren orrialdeak (Txalaparta). Transfeminismoa aldarrikatu dute mundua eraldatzeko tresna gisa: «Askotan feminismoa eta transfeminismoa modu sektorialean ulertzen dira, baina guretzat proposamen integralak dira».
Sarreran diozue ez dela identitateei buruzko liburu bat, baina liburuan zehar zuen bizipenak eta minak agertzen dira: armairua, epaiak, beste zerbait izan nahi izatea... Nola eragin dute horiek zuen kokapen politikoan?
ELENE LOPETEGI: Gure bizipenak eta minak hor daude, baina guk ez genuen soilik hortik hitz egin nahi. Jendartean, askotan, bizitza dramatikoak izango bagenitu bezala ikusten gaituzte, edo oso zaurgarriak bagina bezala, ia agentzia kentzeraino batzuetan. Baina guk ez dugu gure identitatetik borroka egiten; gure identitatea borrokarako beste tresna bat da irudikatzen dugun mundu horretarako bidean, eta horrek dakar gure bizipenei eta minei esanahi politiko bat ematea. Izatez, segur aski bizipen horiei esker eraiki dugu geure burua mugimendu hauetan, eta antzera ikusi ditugun beste kide batzuekin lotu gara.
IÑI ETXEZARRETA: Indarkeriak, askotan, kontzientziarako aukera ematen baitu. Izan ere, eduki politiko batera ez gara beti modu arrazionalean iristen, baizik eta indarkeriaren ondorioz, ikusita nola eragin dizun, eta horri marko bat jarrita. Gainera, indarkeriak aukera ematen digu toki desnormalizatu batean konplexurik gabe egoteko: LGTBIQ+ kolektiboaren barruan geure burua identifikatzen dugunean, hasieran normalizazioa izaten da askoren aspirazioa, hau da, arauaren barruan errespetatuak izatea, baina konturatzen zarenean arauak ez zaituela hor nahi, nahiz eta zuk ahalegin handiak egin errespeta zaitzaten, askatu egiten zara, eta konplexurik gabe bizitzen hasi.
LOPETEGI: Eta hor hasten zara borrokarako identitate gisa ulertzen. Azkenean, arauak sortzen ditu bestetasunak.
ETXEZARRETA: Dena den, guk diogu ezin gaituztela indarkeriatik bakarrik irakurri, eta mezu hori guretzat ere bada: geure burua bakarrik indarkeriak gurutzatutako gorputz gisa ikusteak ekar dezake gure ardurak ez hartzea, adibidez, zuritasunari dagokionez, harreman kapazitistei dagokienez... Eta indarkeria batzuk pairatzeak ez gaitu salbatzen beste batzuk eragiteaz.
«Guk ez dugu gure identitatetik borroka egiten; gure identitatea borrokarako beste tresna bat da, eta horrek dakar gure bizipenei eta minei esanahi politiko bat ematea»
ELENE LOPETEGI Ekintzaile transfeminista
Liburuaren lehen partean proposamen politiko bat egiten duzue: gizonak eta emakumeak desagertzea. Zertan datza?
ETXEZARRETA: Gizonak eta emakumeak desagertzea proposamen integral bat da indarkeria matxista amaitzeko. Gure ustez, gizonen eta emakumeen arteko berdintasuna eskatzen denean, kontraesan bat ageri da: berdintasuna ezinezkoa da, gizonen eta emakumeen funtzioak antagonikoak direlako, eta batek besteak baino botere handiagoa daukalako: emakumeek indarkeria jasaten dute emakume direlako, eta gizonak gizon dira emakumeen denbora, gorputza eta lana desjabetzen dituztelako. Beraz, bi kategoria horiek desagertzeak bakarrik eragin dezake indarkeria amaitzea. Bestela esanda, ez genuke eskatuko burgesiaren eta langileen arteko berdintasuna.
LOPETEGI: Gizon eta emakume ulertzen ditugu ez itxurari begiratuta, baizik eta jendartean gizonak gizon egiten dituzten funtzioak eta emakumeak emakume egiten dituztenak kontuan hartuta. Adibidez, azken urteetan askotan esan dugu zaintza lanek egiten dituztela emakumeak emakume. Eta kategoriak desagertzea proposatzen dugunean ez dugu esan nahi emakumeek bizi dituzten indarkeriak borrokatu behar ez ditugunik, edo ez dugunik berdintasuna eskatu behar marko juridikoan; baizik eta kategoriak desagertuz gero indarkeria horiek nabarmen murriztuko liratekeela. Badakigu trantsizio horretan beharrezkoa izango dela emakumeez eta gizonez hitz egitea.
Proposamen hori deserosoa izan daiteke kategoria horietan sozializatutako jendearentzat, kategoriek segurtasuna ere ematen baitute.
ETXEZARRETA: Guk ez diogu gorputzetan diferentzia materialik ez dagoenik eta egongo ez denik. Batzuetan, izendatu egin beharko dira diferentzia horiek, gorputzen banaketa sexuatuak egitea interesgarria baldin bada, adibidez, zientziarako. Kontua da banaketa hori modu ideologizatuan egiten dela etengabe.
LOPETEGI: Deserosotasun hori ulertzen dugu. Egitura politiko, ekonomiko eta sozial bat daukan jendarte batean bizi gara, emakumeez eta gizonez osatua, horrela eraiki da eta. Hortik ateratzeak babesik gabeko eremu batera garamatza. Badakigu proposamena zaila dela, baina ez da soilik gure nahi edo desira bat, baizik eta botere harreman eta desberdinkeria batzuk amaitzeko proposamena.
ETXEZARRETA: Jendearentzat zaila izan daiteke proposamen hau ulertzea, pentsa baitezakete hau guztia sentimendu bat dela, baina gu trans izateak ez esentzializatzearen aldekoak gara. Guk, Elenek eta Iñik, generoa ez dugu sentitzen bere horretan; guk erabaki batzuk hartu ditugu. Batetik, estetikaren planoan: zure gorputzaren esanahia aldatzen baduzu, zure munduratzeak beste esanahi bat hartuko du; gu beste toki batetik irakurtzen gaituzte orain. Eta, bestetik, beste toki batean sozializatzen gara, erabaki dugulako emakumeen lana ez desjabetzea, eta inongo gizonik gure lanaz ez jabetzea.
«Gizonen eta emakumeen arteko berdintasuna eskatzen denean, kontraesan bat ageri da: berdintasuna ezinezkoa da, gizonen eta emakumeen funtzioak antagonikoak direlako, eta batek besteak baino botere handiagoa daukalako»
IÑI ETXEZARRETA Ekintzaile transfeminista
Hortik dator trans izateak eta trantsizioak bestela ulertzeko proposamena? Zertan datza?
ETXEZARRETA: Gure proposamena da gizon eta emakume izatetik deslotzea, gure harremanak eta gure gorputzaren esanahia birformulatuz. Baina trans izateak eta trantsizioak orain arte bezala ulertzen baditugu, modu esentzialean, non generoa sentitu egiten den, muga batera iristen gara, bide hori hala sentitzen dutenek bakarrik egin dezakete eta. Beraz, trantsizioak eta trans izateak desesentzializatzeko, detrantsizio moduan hartu behar ditugu. Hala, trantsizioak ez dira izango helmuga jakin bat izango duten prozesuak, baizik eta gizon eta emakume izatetik —eta zistasunetik— deslotzekoak.
Feminismo erradikalak ere proposatua du generoa abolitzea. Zuen proposamena oso urrun al dago hortik?
ETXEZARRETA: Ez eta bai. Guk uste dugu sexua eta generoa berdin uler daitezkeela, baina hori ez da gehien interesatzen zaigun eztabaida. Kontua da generoaren abolizioa proposatzen dutenek pertsona transei egozten digutela antzerkia egitea, feminitatea erridikulizatzea. Niri buruz, adibidez, esan izan dute «gizon belarritakodun bat» naizela. Beraz, genero rolak pixka bat urratzen dituen gorputz bat parodia gisa hartzen badute, nola abolituko dugu generoa?
Nola irudikatzen duzue gizonik eta emakumerik gabeko mundu hori?
LOPETEGI: Orain artekotik erabat deslotzeko prozesu bat litzateke, salto handi bat. Zaila da irudikatzea ere. Estetikoki, adibidez, guztiz diferentea litzateke, orain arteko rol eta ezaugarritzerik gabe; egun badaude emakume eta gizon izateko modu batzuk, eta gero badago beste multzo xelebre bat, hirugarrena, bataren edo bestearen ezaugarriak hausten dituena; nik irudikatzen dut hirugarren multzoa izatea gehiengoa.
ETXEZARRETA: Proposamen integrala da, antikapitalismoarekin, dekolonialitatearekin eta antirrazismoarekin lotuta baitago, eta bestelako indarkerien kontrakoa ere bai baita. Inoren gorputza eta lurraldea ez desjabetzeko lana, denbora eta harremanak berrantolatzea ekarri behar luke. Eta kontuan izan behar da gorputzak ez direla bakarrik produkzio bideetan esplotatzen; beste modu asko daude: espazio pribatuetan esplotatzea, sexu harremanen bitartez, denbora inbertituz edo ez inbertituz...
LOPETEGI: Hau ez baita «nik eskubidea izango dut nahi dudana izateko eta egiteko», hori marko neoliberala da; guk nahi dugu gure bizitzak indarkeriarik gabekoak izatea, baina besteei ere indarkeriarik ez eragitea.
«Euskal Herrian, bi estaturen artean bizitzeak modua eman digu transfeministoi diskurtso eta borroka batzuk garatzeko»
ELENE LOPETEGI Ekintzaile transfeminista
Liburuaren bigarren zatian euskal transfeminismoaz hitz egiten duzue. Zer ematen dio euskal horrek transfeminismoari?
LOPETEGI: Euskal transfeminismoaz hitz egin dezakegu euskal feminismoaz hitz egiten dugun bezala: borroka lekutu bat, lurralde honetako ardatz bereizgarrien gainean eraikia, hizkuntzaren eta nazioaren aferak gurutzatzen zaizkiolako. Euskal Herrian, bi estaturen artean bizitzeak modua eman digu transfeministoi diskurtso eta borroka batzuk garatzeko. Segur aski, Espainiako Estatuan gai honen inguruan gertatzen ari diren gatazka asko sare sozialen inertziak hauspotuta iritsi dira hona, baina hemen beste harreman bat dugu burujabetzarekin, eta, horregatik, gorputzaren burujabetzaren markoa irabaziagoa izan dugu.
Liburuan diozue feminismoa eta transfeminismoa ez dituzuela talkan ikusten, baina batzuetan beharrezkotzat daukazue transfeministatzat izendatzea. Zergatik?
LOPETEGI: Argi utzi nahi dugu guretzat feminismoa eta transfeminismoa ez direla mugimendu kontrajarriak: feminismoak ere balio du guk egin nahi dugun horretarako txapel gisa. Baina egungo gatazken ondorioz, feminismoak eta transfeminismoak konnotazio jakin batzuk hartu dituzte, eta hor, transfeminismoa posizio politiko baten adierazlea da, subjektu guztiei aitortza egiten diena, denak direlako sistema zisheteropatriarkal kapitalistak, arrazistak eta kolonialistak zapalduak. Posizionatze politiko hori beharrezkoa da, gertatu izan baita asanblada batzuetan pertsona transak ez onartzea, feminismoarekin zerikusirik ez balute bezala. Gauza asko daude hor: ez-ulertzeak, beldurrak, minak... Baina, aldi berean, badira transen kontrako posizio politikoak, eta horrek ekarri ditu indarkeriak eta banaketak.
Feminismoa mainstream bihurtu dela diozue, 2018ko eta 2019ko greba feminista jendetsuen ostean. Baina aldi berean, erreakzio handi bat heldu da kontra.
LOPETEGI: Feminismoak lortu du masa sozial batengana iristea eta hainbat gai sozializatzea; adibidez, indarkeria matxistarekin eta zaintzarekin garapen handia izan da, eta gure lorpenak dira. Baina orain pentsatu behar dugu noiz nahi dugun masa hori handitu, eta noiz nahi dugun eduki erradikalak mantentzearen eta proposamen integralak aurkeztearen alde egin. Zeren hori guztia lortzen ari garelako etorri baita erreakzioa, eta gizonek jarraitzen dute erasoen aurrean zigorgabe izaten.
ETXEZARRETA: Eta trans, trabesti eta ez-binarioen aurkako biolentzia esplizitua gora egiten ari da; tentsio hori egunero nabaritzen dugu kalean. Dena den, ez dugu feminismoa arduratu nahi mainstream izateagatik: patriarkatuaren ardura duten batzuk ideia feministez jabetu dira patriarkatuaren gaineko erantzukizunik hartu gabe. Baina egungo erreakzionarismoa ikusita, feminismoa proposamen erradikala da oraindik ere.
«Bada garaia gizonek eragiten duten indarkeriaren aurrean gestioa, kudeaketa eta gorputza gizonek eurek jartzeko»
IÑI ETXEZARRETA Ekintzaile transfeminista
Oldarraldi horretan gizonak subjektu direla kontuan hartuta, zuek zera diozue: «Gizonei hitz egin behar zaie, bestela aurka jartzen dira». Zein estrategiatatik abiatuta?
ETXEZARRETA: Mugimendu feministaren barruan ere badaude posizio diferenteak horren inguruan; beraz, atrebentzia handia litzateke debate hori guk ixtea. Hori esanda, nik uste dut badela garaia gizonek eragiten duten indarkeriaren aurrean gestioa, kudeaketa eta gorputza gizonek eurek jartzeko. Orain arte, agentzia feministaren izenean, gu egon gara lehen lerroan, eta agian indarkeria eta subjektu batzuen aurrean gorputza jartzeak ez digu agentzia ematen, baizik eta indarra eta osasuna kendu. Greben garaian, inportantea izan zen gizonei isilik egoteko eskatzea, baina orain egoera aldatu egin da, eta uste dut gizonek pasibotasunetik atera behar dutela, eta hasi behar dutela beren burua ideia feministen eroale moduan ikusten, eta agente feminista aktibo gisa. Bestela aitzakia dute ezer ez egiteko. Hasi behar dute aliantza eta harremanak hausten.
LOPETEGI: Agentea eta subjektua bereizten ditugu, gizonak ezin direlako subjektu feminista izan. Egia da beldurra ere eragin dezakeela proposamenak: gizon batzuei rol feminista bat emateak, aldi berean ez badute gizon izateari uzteko prozesu bat egiten, ekar dezake gizontasuna beste modu batera erreproduzitzea. Ez da nahikoa jatorra izatearekin; egiturak aldatu behar dira.
