«Border emakume bat izatea oso dun erraza/ Salbu eta hiri gertatzen bazain». Mugari, generoari, bortxari lotuta dago Sayak Valencia filosofo eta ekintzaile transfeministaren (Tijuana, Mexiko, 1980) lanaren parte handi bat, bai poesian —euskaratutako poemak dira horren seinale—, bai ikerketan, bai aktibismoan. Berriki Euskal Herrian izan da, Mugarik Gabe GKEaren eskutik, emakumeen eta genero disidenteen aurka genero arrazoiengatik egiten den bortizkeria politikoaz hausnartzen. Eta kontzeptu hori birpentsatzean, Euskal Herrira ere begiratu du: «Zuek ere kolonizatuak izan zarete, zuen hizkuntzaz eta tradizioez desjabetuak, eta isilaraziak; ez dizuet azaldu behar zer den indarkeria politikoa».
Zer da genero arrazoiengatiko indarkeria politikoa?
Tradizionalki, indarkeria hori instituzioekiko harremanarekin lotu izan da: boto eskubidea ukatzea, eskubide zibil eta sozialak murriztea, lan instituzionalean jazarpena pairatzea genero arrazoiengatik, erabakimena mugatzen eta ahotsa isilarazten saiatzea... Baina bortizkeria horren inguruko kontzeptua eta ikuspegia nola zabaldu aztertzen ari gara, oraintxe eremu politikoa erabat lotuta dagoelako arlo ekonomikoarekin, kulturalarekin, sozialarekin eta kontserbadurismoarekin.
Latinoamerikara begira, Bertha Caceresen eta Marielle Francoren hilketak aipatu ohi dira bortxa politiko horren adibide gisa.
Bai, baina badira beste batzuk: 2023an Jesus Ociel Baena epailea erail zuten Mexikon; ez-binarioa zen, eta mehatxutzat ikusten zuten, ez soilik talde erreakzionarioek, baizik eta bere burua neutraltzat zutenek ere, nolabaiteko izu moral baten ondorioz. Era berean, sareetako aktibista asko ere jazarpen eta gorroto handia jasaten ari dira, heriotza eta bortxaketa mehatxuak... Bada erasoaldi neokontserbadore bat, faxismo molde berrietara ere mutatzen ari dena: adibidez, sareetako zelatatzearen edota teknofeudalismoaren bidez, beste setio molde batzuk agertzen ari dira, jazarpen politikotzat har ditzakegunak.
«Erlijioak ez du soilik fedea edo espiritualtasuna gobernatzen; pentsamolde bat eratzen du, azpiegitura psikiko bat, eta horrek norabide batean pentsatzen irakasten digu»
Zer ondorio du bortizkeria horrek?
Indarkeria politiko horrek ekar dezake zuzeneko bortxa edo hilketa, baina baita pertsona horien baldintza ekonomikoak okertzea ere, askok lana uzten dutelako jazarpenaren ondorioz, edota buru osasuna nabarmen kaltetzea, lana utzi ezin dutenen kasuan.
Izu morala aipatu duzu; nola sortu da?
Ez da berria: moral sexual oso murriztaile batekin lotuta dago, eta generoari eta sexualitateari buruzko ikuskera oso binario batekin —baita arrazari eta klaseari buruzkoekin ere—. Gobernantza modu bertikalekin ere lotuta dago: teknofeudalismoaz hitz egiten dugunean, ez gara soilik ari metafora ekonomiko batez, baizik eta balio askoz tradizionalagoetara itzultzeaz, eta mundua ulertzeko modu polarizatu eta bertikal bat ezartzeaz. Nahikoa eztabaidatuta geneuzkala uste genuen gai batzuen inguruan eztabaida sakonak falta dira oraindik; horietako bat da sexualitatea. Berriz aztertu behar ditugu gai horiek, funtsean, autonomiaren ingurukoak direlako: autonomia sexuala, gorputzarena, ekonomikoa, lurraldearena, hizkuntzari lotutakoa... Izan ere, gai horiek traba egiten dute: munduan zenbat eta konplexutasun eta aniztasun handiagoa izan, orduan eta zailagoa izango da kudeatzen, baina, aldi berean, aberatsagoa. Horregatik itzuli da indarrez mundua bertikaltasunez kudeatzeko eredua. Baita teknologiaren ikuspegitik ere: sakelakoen bidez, koadroa bertikal bihurtu da; selfieak berak hiperindibidualizazio bat dakar, erretratuan pertsona bakarra sartzen da. Ez da soilik estetikoa, baizik eta politikoa: gordintzen ari da bertikaltasuna, bai politikan, bai generoan.
Konplexutasuna aipatu duzula, esan ohi da eskuin muturrak konponbide sinpleak ematen dizkiela arazo konplexuei. Hor ez al dute askoz errazagoa irabaztea?
Nik esango nuke 2.000 urteko abantaila bat dutela: erlijioa. Izan ere, erlijioak ez du soilik fedea edo espiritualtasuna gobernatzen; pentsamolde bat eratzen du, azpiegitura psikiko bat, eta horrek norabide batean pentsatzen irakasten digu, norbera erlijiosoa edo sinestuna izan ez arren. Beraz, ez dira hain azkarrak, baina 2.000 urteko abantaila dute, eta baliabide gehiago dituzte: hedabide ofizialen jabe dira, teknologien jabe, uraren eta elikagaien jabe...
Baina niri itxaropena ematen dit gauza batek: denaren jabe diren arren, eta 2.000 urtez genero ideologian doktrinatu gaituzten arren —haiek guri egozten baitigute genero ideologia egitea, baina gu generoa desideologizatzen ari gara—, galtzen ari dira; guk ez baitugu horrelako ezer, baina begira noraino iritsi garen. Eta gu geldiarazten saiatzen ari dira, gauza asko egin ditugulako 50 urtean, are azken hamabost urteetan: lengoaia eta gizartea aldatu ditugu, gure amentzat ezinezko ziruditen hainbat auzi instituzionalizatu ditugu. Ametsa ez da utopia bat, baizik eta lana, etengabekoa.
Kapitalismo gore kontzeptua erabili duzu indarkeria politikoaz hitz egiteko; 2010ean, liburu batean garatu zenuen terminoa. Zertan datza?
Mexiko iparraldeko mugan narkotrafikoko kartelekin lotutako indarkeriaren inguruko interpretazio bat da. Tijuanakoa naiz, hurbiletik ikusi dut narkotrafikoaren bilakaera, eta nola txertatu diren neoliberalismoaren logika enpresarialak gazteen subjektibotasunean: 60ko edo 70eko urteetan gazteek iraultzaile izan nahi zuten, eta orain, enpresaburu. Kapitalismoa gorea da, odol asko isurtzen duelako, eta indarkeria ikuskizun bihurtzen duelako; eta haren parte bat da gizonen gorputzak ere heriotzara bideratzea: mutil askok jada ez dute migratzen, beren lan indarra heriotzazko lanerako birziklatzen dute.
«Kapitalismo gorearen parte bat da gizonen gorputzak heriotzara bideratzea: mutil askok jada ez dute migratzen, beren lan indarra heriotzazko lanerako birziklatzen dute»
Mexikoko estatua oso patriarkala da, eta nazionalismoa macho mexikarraren figuran oinarrituta dago: emakumezalea, jokalaria eta bizi zein herio emailea. Iruditeria horretan, hilketak gizontasuna erakusteko modu bat dira, nik maskulinitate nekropolitiko deitu niona; eta hala, pertsona bat hiltzea edo bahitzea lan molde bat bihurtu da. Kapitalismoak gizonak erabiltzen ditu bere adar armatu alternatiboak eratzeko, feminizidioaren bidez, baina baita maskulinitatea beste ezer baino gehiago balioesten duen kapital sozial eta kultural baten bidez ere. Gorputz nekromaskulino horiek indarkeria erabil dezakete sozialki biolentotzat hartuak izan gabe, gizonei beren emozioak adierazteko ematen zaien modu bakarra baita autosabotajea edo suizidioa, eta besteen aurkako bortizkeria.
Nola lotzen ari zara kapitalismo gorearen ideia hori emakumeen eta genero disidenteen aurkako indarkeria politikoarekin?
Kapitalismo goreak emakumeen gorputzak ere erabiltzen ditu mezuak bidaltzeko. Hor daude Mexikoko ama bilatzaileak: estatuak egiten ez duena egiten dute, desagertutako seme-alabak bilatu, eta indarkeria jasaten dute haien lan hori politikoa delako; otsailean ama horietako bat hil zuten. Halakoek bultzatzen gaituzte indarkeria politikoaren ideia birpentsatzera, politika hedatzen ari delako lehen politikotzat hartzen ez genituen taldeetara. Amek, ez hainbeste esentzialismo politikotik, baizik eta subjektu politikoaren izaeratik, borroka sozialak eraldatu dituzte modu bakezalean.
Memoria afektibo eta politiko ez-biolento horren eraikuntzatik tiraka, post-mortem politiketan pentsatzen hasi nintzen: desagertzeen edo hilketen ondoren, minetik abiatuta politizatzen dira ama eta senide horiek, afektuari lotutako komunitateak eratzen dira, eta hortik dolu publikoak ere sortzen dira. Irakatsi digute emakumeek berezkoak dituztela afektu politak, hala nola enpatia, baina afektuak konplexuak dira, askotarikoak; hor dago amorrua ere, eta hori adieraztea herritar gisa daukagun gaitasun politiko handi bat da. Beraz, arlo politikoa modu zabalago batean pentsatu behar dugu.
Indarkeria politikoaz aritzean, Bertha Caceres eta Marielle Franco aipatu dituzue, baina baita Joe Cox parlamentari britaniarra ere, brexit-aren ingurumarietan hil zutena. Zer antzekotasun eta zer diferentzia dago bortxa politikoaz aritzean Latinoamerikan eta Europan?
Badaude elementu komun ugari: isilaraztea, gu berriz etxera bidali nahi izatea, diziplinatzea, mendean hartzea... Edonola ere, Joe Coxen hilketa gertakari bakan baten modura hartu da, nolabait esanez «gu ez gara halakoak, hemen emakumeak ez daude arriskuan». Hori oso estrategia ona da desmemoria patriarkalarentzat, eta, gainera, badago biktimaren nolabaiteko abandonu bat: salbuespenez gertatu zitzaion, ez errepresio eta diziplinamendu sistema bat abian delako gauza batzuk salatzen dituzten emakumeen aurka. Munduaren parte honetan erakunde publikoek ondo funtzionatzen dute oraindik —komatxo askorekin bada ere—, eta ezin da esan Joe Coxena hilketa politiko bat izan zela, horrek krisi politiko bat eragingo lukeelako estatu egituraren barruan.
«Egiten duguna balioetsi behar dugu: uste dugu ez garela ezer egiten ari, baina zergatik gaude hain nekatuta? Gauza pila bat egiten eta lortzen ditugu: oso garrantzitsua da memoria hori»
Halakorik ez da gertatuko Bertha Caceresen kasuan. Batetik, badelako naturalizazio kolonial bat hil daitezkeen gorputzen inguruan, nolabait ere emakume bat erotuta balego bezala uraren alde borroka egiteagatik. Eta bestetik, gure herrialdeetan instituzioak guztiz higatuta daudelako, sekulako ustelkeria dago, askotan ez dakigu zein den halako kasuak ikertzeko legezko bidea ere. Baina egiturazko auzian ez dago alderik: egitura bera dago bi feminizidio moldeen oinarrian. Arazoa ez da Europan ez dagoela halakorik edo Amerikan naturalizatuago dagoela —ematen baitu berez garela biolentoagoak—: patriarkatua oso txertatua dago estatuaren eraikuntzan.
Egoera globala oso zaila da. Zer proposamen duzu transfeminismotik hainbesteko indarkeriari aurre egiteko?
Ezin gara ibili une oro gertatzen denaren aurka erreakzionatzen, eta ez dugu nahi haiek ezar dezaten gure agenda. Aztertu behar dugu zein diren arazo zehatzak egoera eta leku espezifikoetan, eta non dauden eraldaketarako espazioak norbere abagunean. Garai hau, erantzuteko baino gehiago, artikulatzeko dela uste dut. Iruditzen zait mugimenduaren barrura begiratu behar dugula: berrartikulatu, konfiantza politikoa eraiki. Eta mugimendua biziberritu behar dugu militantzia alaiago batekin, elkarrekiko zaintzan eta gozamenean oinarrituta.
Militatzea nekeza bihurtu dela antzeman duzu?
Bai, gainezka gaude. Etengabe ari baikara erantzuten, bai erasoei, bai gure premiei eta egunerokoei; ematen du presa besterik ez dugula, aurrerapenaren diskurtsoa eta erritmoa barneratu dugula. Baina egiten duguna balioetsi behar dugu: uste dugu ez garela ezer egiten ari, baina zergatik gaude hain nekatuta? Gauza pila bat egiten ditugu, eta gauza pila bat lortzen ditugu: oso garrantzitsua da memoria hori. Zenbaitetan esan izan da feminismoa arrakastaz hiltzen ari zela; bada, nik ez dut uste hil hurren gaudenik, eta bai uste dut gauza batzuetan arrakasta handia izan dugula. Baina Pat Parker feminista afro-amerikar lesbianak esan zuenez, iraultza ez da ez garbia, ez polita, ez azkarra.
