Paris eta Baiona arteko joan-etorrian bizi da Colette Capdevielle (Orthez, Okzitania, 1958) 2024an PSko diputatu hautatu zutenetik. Ipar Euskal Herriko diputatuen artean duten elkarlana goraipatu du, eta funtsezkotzat jo du Frantziako ezkerrak abertzaleekin lan egitea. GALen garaian Frantzian izandako erantzukizunak argitzera deitu du.
PSk, beste behin, ez du bozkatu Frantziako Gobernuaren kontrako zentsura mozioaren alde, eta, hala, aurrekontuari bide eman dio. Zergatik?
Gure artean eztabaida anitz sortu ditu horrek. Zer egin behar zen? Erabaki bakar bat ere ez zen ona. Gobernua erorarazi ordez, nahiago izan dugu aitzinamenduak negoziatu. Bere mugak eta zailtasunak dituela jakinik ere, parlamentarismoaren hautua egin dugu. Gaur egun hiru bloke daude asanblean, eta 11 talde politiko: ezkerra, eskuina eta eskuin muturra. Ezinezkoa da ados jartzea. Nehork ez du gehiengorik. Egia da aurrekonturik ez bozkatzea zera zela, ospitaleak finantzamendurik ez ukaitea, itxaroten ari garen lizeoak ez eraikitzea, larrialdiak ez finantzatzea...
Murrizketa sozial handiak ekarriko dituen aurrekontu bat ere bada.
Ez dugu bozkatu haren alde, baina bide eman diogu. Halere, izkin egin diogu okerrenari. Lecornuk ez du ezer asmatu; Bayrouk prestatutako aurrekontua bere egin du, besterik ez. Ikaragarria zen, eta oraindik ere bada. Ulertzen dut aurrekontu injustua dela diotenen haserrea; injustua da, hala da, bai. Baina fiskalitateari buruzko eztabaida handia 2027an izanen da.
Aurrekontu honi bide emanez, leial jokatu duzu NFPrekin konfiantza egin zizuten ezkerreko hautesleekin?
Hautesle guziekin, ez; hori argi da. Parte batekin, bai. Eta erraten didate. Segur da ez dela sekula aski. Baina desegite bat gertatu izan balitz, RNk gehiengoa lortzeko arriskua handi-handia izango zen. Asko nahian arituz, asko galduko genuen.
Hauteskunde aurrerapenaren beldur, ez ote zaren macronismoaren makulu bilakatu?
Ez, macronistak ere ez baitira kontent. Aurrekontu hau ez zaie egokia.
«Nahiagoko nuen berdeak, komunistak eta LFI gurekin etorri izan balira Matignonera erratera 'guk hau, hau eta hau nahi dugu'. Beharbada gauza gehiago lortuko genituen»
Sinesgarria zaizu hori?
Niretzat macronismoa hila da. Ez da gehiago macronistarik. Froga: denak eskapatzen ari dira. Nik dolu dut guk bakarrik negoziatu izana. Gauza batzuek jenatzen naute, eta beste batzuk lotsagarriak zaizkit, baina lorpenak ere izan ditugu. Nahiagoko nuen berdeak, komunistak eta LFI gurekin etorri izan balira Matignonera erratera «guk hau, hau eta hau nahi dugu». Beharbada gauza gehiago lortuko genituen.
Zer estrategia du ezkerrak 2027ko presidentetzarako?
Ezkerrak eskuin muturraren kontra irabazteko hautagairik onena aurkitu behar du. Niretzat hori da erronka, ez da besterik.
Eta zein da hautagai hori?
Ez daukat. Badira talentu handiak ezkerrean, gizon zein emazte. Espero dut bat agertuko dela, autoritate moral nahiko izanen duena mahai gainean kolpea jotzeko. Gaur egun hesi errepublikanoa bukatu da; ezkerrak baizik ez diezaioke itxi bidea RNri.
EEPren aurrekontua ez da behar adina emendatu; EKEri murrizketak egin dizkiote.
Euskal Herrian bizi duguna nazionalki bizi dugu [Frantzian]. Badugu gobernu bat justizia fiskalaren bidez diru baliabideak emendatu nahi ez duena, aberatsenak eta ondare handiak zergapetu nahi ez dituena. Beraz, alde guzietatik karraskatzen ari dira. Estatuaren ekarpena apaldu ahala, tokiko erakundeentzat biziki dorpe da. Nire posizioa hau da: lege erreforma bat behar da tokiko erakundeei autonomia fiskala emateko. Aurrekontuei buruzko erabaki nazionalen menpe gaude, eta horrek eragina du eskualdeetan, departamenduetan, herrietan eta herri elkargoetan.
Aurrekontuez harago, zer iritzi duzu estatuak euskarari buruz duen jarreraz?
Bada diskurtsoa, orain dela gutxi Frantziako Hezkuntza ministroari entzun dioguna, babesa emanez. Baina hizkuntzaren gaiak hiru ministerio ukitzen ditu: Hezkuntza, Kultura eta Barne ministerioak. Laurent Nuñez Barne ministroak ongi ezagutzen du Euskal Herria, Baionako suprefeta izan baitzen. Harekin mintzatzera joan behar dugu absolutuki. Nik uste dut estatuaren gibel egite bat badela, bistan dena. Ez da gehiago lehentasunezko politika bat.
Nola eragin behar da?
Tokiko fiskalitatearen bidez. Hautu politikoak egiteko aukera ukan behar dugu. Bataila politikoa ere bada: bakoitzak bere proiektua defendatuko du hauteskundeetan; hautu politikoak dira. Uste dut deszentralizazio erreforma handi bat izanen ez dugun bitartean... Nik horretan sinesten dut, eta horrela eskualde bakoitzak bere hizkuntza politika eramanen du. Bi hizkuntza ditugu hemen, eta horietako bat, okzitaniera, egoera are larriago batean dago. Ez dugu gehiago deus itxaron behar estatutik. Uste dut aspalditik tronpatzen garela horri buruz.
Zer neurri jotzen dituzu beharrezkotzat euskara biziberritzeko?
Hezkuntzarena begi bistakoa da. Aukera eman behar dugu txikitatik euskara ikasteko, haurtzaindegietan, aisialdi zentroetan eta irakaskuntzan. Orain arte modu pribatuan egin da, muntatze ero batzuekin. Eskola publikoari baliabideak eman behar zaizkio, euskara eta euskaraz ikasteko. Formakuntza profesionala ere sustatu behar da hizkuntza ikasteko. Eta paisaia linguistikoa ere garrantzitsua da. Elebitasuna sustatu behar dugu.
«Euskararen koofizialtasunak ez dit inolako arazorik sortzen. Zergatik hemendik 30 kilometrora posible dena hemen ez litzateke posible?»
Euskalgintzaren aldarrikapen historikoa da lege babesa, euskararen koofizialtasuna.
Aldekoa naiz. Frantziako Asanblearako programan sartu nuen. Beste herrialde anitzetan egiten da, eta ez ditut ulertzen hemen diren blokeoak.
Ezkerrekoak izan dira maiz kontrako ahotsak. Zer diote zure alderdikideek?
Bada bilakaera bat; eskerrak. Batzuek ez dakite zertaz ari garen, ez dute askorik ulertzen, baina konfiantza egiten digute. Baina lurralde batzuetan bada zinezko sentsibilitate bat. Halere, anitzek uste dute hizkuntza bakarrarekin uniformizatzea nahikoa dela, izan alderdi sozialistan, izan komunisten eta intsumisoen artean. Hor badugu desadostasun bat. Denbora beharko dugu. Itxikeria mota bat da, bi hizkuntza errefusatzea. Koofizialtasunak ez dit inolako arazorik sortzen. Zergatik hemendik 30 kilometrora posible dena hemen ez litzateke posible?
Batera-ren birsortzean parte hartu zenuen. Zein da zure engaiamendua instituzio bilakaerari buruz?
Diputatu izan nintzen 2012-2017 artean, eta zuzenketak egin nituen Notre legean, Euskal Herrian estatutu bereziko lurralde kolektibitate bat izan zedin. Konstituzioak hala du aurreikusia. Erakunde berezi bat behar dugu, departamenduaren eskumenak bere eginen dituena, eta, zergatik ez, eskualdearen eskumen batzuen ordezkaritza hartuko duena. Baina lurraldeari dagokio erratea zer nahi duen. Inportanteena da hautetsiak sufragio unibertsalaren bidez hautatuak izan daitezen.
Bada horretarako aukerarik Parisen?
Aukera irekiko da lurraldeak hala nahi badu. Parisek ez du eginen hemen borondate politikorik ez bada.
Borondate politikoa bazen 2012an, eta sozialisten gobernuak zion uko egin.
Baina kontrako anitz baziren garai hartan, eta konplikatua zen. Geroztik anitz aitzinatu gara. Herriko bozen garaian, eztabaidarako aukera izanen da, hautagai bakoitza posizionatu beharko baita. Garai hartan gobernua ez zen prest. Badakigu hemen ere oposizioak izanen ditugula, besteak beste Jean Jacques Lasserrena. Departamendua bitan zatitzea dakar horrek, eta ez da arrunta. Baina konbentzitua naiz kontsentsutik etorriko dela. Eskaera indartsu bat izan behar da; hautetsiena ez ezik, sindikatuena, gizarte zibilarena... Gaur egun, nire hautesbarrutian ikusten dut: elkargoaren kontra zegoen hautetsi andana bazen, baina bakar batek ere ez luke gibel egin nahiko.
Bake Bideak ibilbidea bukatutzat eman zuen iazko ekainean, gatazkaren memoria lanaren garrantzia azpimarratuta. Hori da hurrengo urratsa?
GALi buruzko lanarekin hasi gara Peiorekin [Dufau] eta Iñakirekin [Etxaniz]. Zinez garrantzitsua izanen da Frantziari begira. Erabateko omertá egon da horren inguruan. Baina orain egin behar da, zerikusia izan duten pertsona guziak bizirik daudelako oraindik: instrukzio epaileak, biktimak... Memoria hor da. Helburua da zer gertatu zen argitzea.
Ikerketa batzorde bat nahi duzue.
Agintaldia bukatu aitzin sortzea da helburua, 2027an bukatuko dela aurreikusita. Nahiko nuke lan hori orain egin dezagun: galdeketak, informazio eta lekukotasun bilketa... ez da huskeria.
Bi gobernu sozialisten pean jardun zuen GALek. Zein izan zen Frantziako sozialisten erantzukizuna estatu terrorismoan?
[Sylvie Garaten] filma aski adierazgarria da. Batzuek absolutuki ez dute nahi aipa dadin; iragana dela kontsideratzen dute. Uste dut akatsa dela. Aljeriarentzat eta beste gatazka anitzentzat egin izan dugun gisa berean, uste dut bakoitzak aitortu behar duela garai hartan egindakoa. Zergatik egin den. Nire helburua ez da inori kontuak eskatzea, ez baitugu historia berriz eginen. Baina inportantea da belaunaldi berriek historia hori ezagut dezaten. Zer gertatu zen garai hartan, eta testuinguruan kokatzea; ez gaur egungo begiekin begiratzea.
«[GALen garaian] Baiona Txikian bizi nintzen, eta 20 urte nituen. Nire belaunaldiko jendeak ezagutu ditu garai horiek; izugarria zen. Historia hori guzia ezin dugu kartoizko kutxetan utzi»
Frantziako Estatuak barkamena eskatu behar ote die biktimei?
Hori izanen da galderetako bat. Lan honen helburua adiskidetzea da, eta gauzak argiki pausatzea. Bakoitzak aitortu dezala zer erantzukizun izan duen, zer urratze, akats eta hoben egin dituen. Baina justizia errestauratiboaren helburua bakea egitea da, ez gerla berriz abiatzea. Bakoitzak zintzoki jokatu behar du. Eta konplikatua da. Baina uste dut momentua dela. Hobeki izanen zen lehenago egitea, baina, etapa hau pasatzen ez badugu, zailagoa izanen da geroago, ez baita inor izanen lekukotasuna emateko. Hori da zailtasuna.
Zure alderdikideak prest dira erantzukizuna asumitzeko?
Nik ez dut nire aitzinekoen zama garraiatuko; nik ez dut Gaston Defferre izena [Frantziako Barne ministro GALen garaian]. [...] Dena begiratu behar da: Poliziaren rola, bi estatuen arteko harremanak, egoera politikoa, tokiko egoera, tokiko hautetsiak... Perspektiba osoa behar da. Garai hartan Baiona Txikian bizi nintzen, eta 20 urte nituen. Nire belaunaldiko jendeak ezagutu ditu garai horiek; izugarria zen. Historia hori guzia ezin dugu kartoizko kutxetan utzi.
Iñaki Etxanizekin eta Peio Dufaurekin duzun elkarlana aipatu duzu.
Niretzat dena aldatu du. Hauteskunde egunetik Whatsapp talde bat dugu, Euskal Herria asanblean, hemizikloan elkarren ondoan gaude, eta gai guziak elkarrekin lantzen ditugu. Parisen ere identifikatuak gara: Euskal Herriko hiru diputatuak gara; ministerioetara elkarrekin goaz. Desadostasunak izan ditzakegu, baina eskuz esku ari gara.
Niretzat, Peioren bozketa urrats handia izan da. Erakutsi duelako elkarrekin lan egin dezakegula, gure diferentziak kontuan hartuta, baina osagarri. Hori arras seinale berria da Euskal Herrian. Erakusten du ezkerra batua denean emaitzak badirela.
Herriko bozetan eragina izan du elkarlan horrek. Zer zailtasun sortu ditu PS barruan?
Batzuek oraindik uste dute bakarrik indartsuagoak direla. Ez dut uste politika egiten denik besoetako muskuluak erakutsiz. Eta hori baino gordinagoa izan ninteke. Ezin zara negoziazio mahai batera agertu hainbeste pisatzen duzula erranez. Garai hori pasatua da.
Baionari dagokionez, alderdi sozialista eta Bayonne Ville Ouverte taldea 2024ko irailetik gonbidatua izan dira proiektu baten alde lan egitera. Kontrakoa dionak gezurra dio. Bestea errespetatzea inportantea da. Eta Baionan onartu behar da PSk, Bihar Baionak eta EH Baik pisu bera dutela.
Konbentzitua zinen PSn inbestidura izanen zenutela ezkerreko batasunarentzat. Azkenean ez da hala izan. Zer gertatu da?
Ni ez naiz ezer PS barnean. Ez naiz aparatuko kide bat, ez naiz sekula izan, eta ez dut izan nahi. Galdera egin behar zaie lehen idazkariari [Olivier Faure] eta federazioko lehen idazkariari [Frederique Espagnac]. Ez ditut nik hartzen erabakiak.
«Miarritzeko eta Donibane Lohizuneko sozialistek Peio Dufauren alde bozkatu zuten. Hautesleak prest dira, eta alderdietako arduradunak ez? Horrek harritzen nau»
Baina erabaki horien jakinean zaude.
Ez didate azalpenik eman. Ez dut bat bera ere.
Dolu duzu erabakia?
Saminki dolu dut. 2024ko irailetik lanean aritu gara; hurbiltze lan bat izan da denak mahaiaren inguruan jartzeko, proiektu bat eta metodoa lantzeko; eta lortu dugu Baionan. %90ean bat egiten dugu. Eta nik nahi dut [Ipar] Euskal Herri osoan ezkerreko alderdi guziak elkartzea eskuz esku lanean aritzeko, etorkizuna prestatzeko. Bestela, erabakitzen dugu eskuinak kudeatuko dituela hiri handiak. Gehiengoa dugu, eta galtzen dugu beti, ez dugulako batasunik.
2024ko uztaileko emaitzek erakusten dute elkarrekin garenean irabaz dezakegula. Begira seigarren hautesbarrutian: Miarritzeko eta Donibane Lohizuneko sozialistek Peioren alde bozkatu zuten. Hautesleak prest dira, eta alderdietako arduradunak ez? Horrek harritzen nau. Bistan dena, gauza batzuei uko egin behar zaie; baina komeni da ere onartzea batzuetan besteak duela arrazoi. Eta adostu gaitezke. Elkarrekin lan egiteak besteari irekitzera behartzen gaitu. Ariketa konplikatua da, baina gainerako guzia iragana da niretzat, eta porrotera garamatza.
