«Gutxienez ez du sufritu». Horixe aditu nuen nire inguruan lehenbizikoz pertsona bat hil zen egunean. Jendaurrean kuleroak birkolokatzeak edo negar egiteak pudorerik ematen ez zidan garaia zen; demagun, zortzi bat urte nituela. Ezagutzen ez nuen norbaiti buruz ari ziren. Orduan piztu zitzaidan lehenbizikoz jakin-mina, zein ote den heriotzak sortzen duen min mota. Buruko min jasanezin bat? Muturreko tripako mina? Sukarrak eragindako hezurretako minaren antzeko zerbait? Arnasestua? Zein zen, gurasoak arratsalde hartan beilatokira eta ni izebarekin uztera eraman zituen pertsona horrek saihetsi zuen oinaze mota. Nola sentitzen da heriotza? Horixe galdetu nahi izan nuen, baina ez nuen egin. Inortxok ere ez zidan gaia atzera atera.
Maite nuen norbait hil zen lehenbiziko aldian, berriz, PortAventuran nintzen. Ezkutatu egin zidaten gaixoaldia. «Bakean joan da», esan zuen norbaitek gero. Miserable sentitu nintzen, nire Tiak sufritu ote zuen ala ez konprobatu ez izanagatik. Tutuki splash-eko plastikozko ziraren azpian gorde nuen muturra eta ez nuen atera tarte luze batez. Urrutira bidaiatu behar dudan aldiro loratzen zaidan beldur bat ernaldu zen egun hartan. Xusa Serrak, antropologoa eta zainketa aringarrietan erizainak, idatzi zuen haurrak gai direla notiziarik tristeenak jasateko ere; ez, ordea gezurrak aditzeko.
Traketsak izan dira nire ondorengo hogeita piko urteak, heriotzarekin izandako enkontruei dagokionean. Institutuan gurasoetako bat hil zitzaion kide hura, nerabezaroak berezko dituen kode hotz-beroak tarteko, gehiegi kontsolatu ez nuena. Nire lehen amonaren eta Tioren hiletak. Amak ezkutuan erretzen harrapatu ninduen lehenbizikoz, nik bera negarrez, eta inork ez zuen ezer esan. Eta baita auzokideak, lagunen senideak, senideen lagunak, senideen senide eta lagunen lagunak. Besarkadak eta doluminak ibili dira nire inguruan pertsona bat hil eta ondorengo pare bat astetan. Ondoren, berriz, isiltasuna gehienetan. Heriotza: hortxe bizi osoan zehar arrastaka izan dudan tabu nagusietako bat.
Nola sentitzen da hiltzea? Galdera ebatzi gabe ailegatu nintzen lehenbizikoz hilzorian zegoen norbait zaintzera. Urtebete egingo du geroztik zuk lerro hauek irakurtzen dituzun goizean. «Ura, ura nahi dut» izan ziren haren azken hitzak, nik ideiarik ere ez heriotzak eztarria eta ezpainak lehortzen dituela. Ez nekien ere esku eta oinetako azala zurbildu eta fintzen dela, soinean orbain iluntxoak agertu daitezkeela. Deliratzen bezala, zentzugabekeriak esaten hasi zenean, zer erantzun jakin ez eta lurrindegi erraldoi batean opari eman zidaten sobre bateko izpiliku kremaz hidratatu nizkion eskumuturrak. Sustoa harrapatu nuen arnasketak izan ohi dituen erritmo aldaketekin. Eta izutu ere bai, azken gaueko ordu txikietan haren eztarriak emititu zituen borbor ustekabekoekin. Ederra izan zen azken gaua elkarrekin igarotzea, arraroa ere bai. Hain sentitzen nintzen ezjakin, hain torpe, ezen beldurra ematen zidan amona hil eta ni, seinaleak interpretatzeko gai ez izan, eta konturatu ere ez egiteak. Hain zen arraroa dena.
«Eske, dena da oso arraroa, apur bat fijatu bezain pronto» —esan ohi zuen berak, bizi zenean. Carmen Martin Gaiterena da esaldia, nire amonak biziki maite baitzuen baimenik gabe besteen hitzak lapurtzea. «Arraroa dena bizitzea bera da —zioen—, zu eta biok hemen eserita egotea, hitz egitea eta esaten duguna aditzea». Eta egiten zuen galdera bat, eta beste bat, eta beste bat. Arantzazu Lizartza poetaren eskutik ikasi dut, berriki, bizitza dela bizitzaz galdetzeko dugun tarte bakarra. Eta heriotzaz galdetzea dela, finean, bizitzaz beraz ere galdetzea.
