Hannah Arendtek azaldu zuen egia faktikoa ez dela inoiz erosoa boterearentzat: gertatu dena ezin da moldatu edo negoziatu, eta horregatik botereak sarritan joera du errealitatea lausotzeko eta bere kontakizun egonkorragoa ezartzeko. Egia bilatzeko mekanismoak ahultzen direnean, fikzio politikoak hartzen du lekua. Iruña‑Veleiako aferan dinamika hori bere osotasunean ikusi zen, eta Eliseo Gil egia deserosoaren aurkako erreakzio politikoaren sinbolo bihurtu da, Arendtek deskribatutako logika beraren arabera. Auzia ez da soilik arkeologikoa: boterearen eta egia faktikoaren arteko talkaren adibide paradigmatikoa da.
Arendten markoa: egia faktikoa eta fikzio politikoa
Truth and Politics testuan, Arendtek bi eremu bereizi zituen: egia faktikoa, egiaztatu daitezkeen gertakariak, eta botereak eraikitako fikzio politikoa, autoritatearen bidez ezartzen den kontakizuna. Egia faktikoa hauskorra da, eta defendatu egin behar da; ez da berez mantentzen. Botereak bere interesak arriskuan ikusten dituenean, gardentasuna eta kontraste independentea ahultzen ditu, eta bere bertsio politikoa ezartzen du, egiaztapen zorrotzik behar izan gabe. Arendtentzat, hori da arrisku nagusia: egia bilatzeko mekanismoak desaktibatzen direnean, errealitatea bera ordezkatu daiteke, eta herritarrek ez dute oinarri komun segururik eztabaida demokratikorako.
Egia bilatzeko mekanismoen ahultzea Iruña‑Veleian
Auzian ezinbestekoak ziren mekanismoak eten ziren: ez zen ikerketa zientifiko integrala egin, ez zen indusketa‑dokumentazio osoa argitaratu, ez ziren analisi fisiko‑kimiko sistematikoak aplikatu eta ez zen kontraste‑laginik egin. Batzorde ofizialak ez zuen metodologia bateraturik, eta eztabaida zientifikoa administrazio‑prozedura batekin ordezkatu zen. Horrek guztiak Arendtek deskribatutako lehen fasea betetzen du: gardentasunaren haustura, kontraste independenteen desaktibazioa eta egia bilatzeko espazioaren ordezkapen politikoa. Egia bilatzeko aukera bera lausotu zen, eta horrek ondorengo kontakizun politikoa errazago ezartzea ahalbidetu zuen. Auzia, beraz, ez zen soilik zientifikoa: botere‑dinamika baten isla bihurtu zen.
Boterearen fikzio politikoaren ezarpena
Egia bilatzeko mekanismoak ahultzen direnean, botereak ez du egia frogatu behar: bere kontakizuna ezartzea eta alternatibak deslegitimatzea nahikoa da. Iruña‑Veleian, batzorde ofizialaren ondorioak egia‑iturri gisa aurkeztu ziren, nahiz eta ez zegoen egiaztapen zientifiko bateraturik. Txostenen arteko desadostasunak ezkutatu ziren, ahots disidenteak baztertu edo karikaturizatu, eta eztabaida frogetatik pertsonara desplazatu zen. Administrazio‑espedienteak hartu zuen eztabaida zientifikoaren lekua, eta kontakizun ofizialak autoritatearen indarra izan zuen oinarri bakar. Arendten ikuspegitik, hori da fikzio politikoaren ezarpenaren mekanismo klasikoa: egia lausotu eta kontakizun bakarra inposatzea, egiaztapenaren beharra ordezkatuz.
Ondorio sozialak: errealitate partekatuaren higadura
Arendtek ohartarazten du egia faktikoa ahultzen denean errealitate partekatuaren oinarria bera desegiten dela. Iruña‑Veleiako aferan komunitate zientifikoa polarizatu zen, herritarren konfiantza instituzionala higatu eta eztabaida publikoa iritzi‑joko bihurtu zen. Froga‑galderaren ordez narratiba‑gatazka nagusitu zen, eta herritarrek gero eta zailagoa izan zuten egia eta fikzio politikoa bereiztea. Ez da auzi arkeologiko baten ondorio hutsa: demokraziaren funtzionamendua bera ahultzen da egia faktikoa lausotzen denean. Arendtentzat, horrelako egoerak alerta‑seinale politikoak dira, ez soilik akademikoak, eta gizarte batek bere egia‑mekanismoak zaindu ezean, boterearen fikzioak errazago hedatzen direla erakusten dute.
Batzorde ofizialak ez zuen metodologia bateraturik, eta eztabaida zientifikoa administrazio‑prozedura batekin ordezkatu zen
Eliseo Gil: egia faktikoaren ordezkapenaren sinboloa
Botereak sarritan pertsonak erabiltzen ditu egia ordezkatzeko. Eztabaida datuetatik pertsonara mugitzen denean, egia lausotu egiten da, eta subjektua bihurtzen da kontakizun politikoaren pieza. Iruña‑Veleian, ostraken inguruko eztabaida teknikoa bigarren planoan geratu zen, eta fokua Eliseo Gilen kriminalizazio sinbolikora desplazatu zen. «Sinesgarritasuna», «asmoak» edo «portaera» bezalako kategoria moralizatzaileek estali zuten datuen kontrastea. Gilen isolamendu epistemikoa, haren figura sinbolo bihurtzea eta auzia pertsonalizatzea Arendtek deskribatutako mekanismoaren parte dira: egia faktikoa ahultzen denean, pertsona bihurtzen da frogen ordezko, eta horrek fikzio politikoa sendotzen du. Kasu honetan, Gilen irudia bihurtu zen egia deserosoaren aurkako erreakzio politikoaren metonimia.
Arendten irakaspenak Veleiako auzian, labur
Arendtek gogorarazten du egia faktikoa ez dela datuen bilduma neutro bat, baizik eta gizarte demokratikoaren oinarri komuna. Oinarri hori ahultzen denean, botereak bere fikzioa ezartzeko aukera zabaltzen da, eta sarritan egia bilatzen duenari berari egiten zaio aurre. Iruña‑Veleiako auzian hori gertatu da: egia argitzeko mekanismoak ahuldu dira eta kontakizun ofizialak hartu du lekua. Testuinguru horretan, Eliseo Gil bihurtu da egia deserosoaren aurkako erreakzio politikoaren sinbolo. Arendten irakaspena argia da: egia faktikoa defendatzea ekintza politikoa da, eta ekintza hori inoiz ez da doakoa; baina egia deserosoak, isilarazi nahi dituzten arren, beti uzten du arrastoa eta, azkenean, bere bidea egiten du, gizarteak berriz ere egia‑mekanismo sendoak eraikitzen dituenean.
