«Bizitzaren maitasunagatik heriotza libre eta kontzientea desiratu beharko litzateke, zoririk eta harridurarik gabea». Horrela dio Friedrich Nietzschek Idoloen ilunabarra obran. Hain justu, bizitzan hartzen den edozein erabakik askatasunaren gai iheskorraren aurrean jartzen gaitu. Eta askatasuna da modurik errazenean manipulatu daitezkeen terminoetako bat.
Noiz aukeratuko dugu libreki? Libre garela uste izatea nahikoa al da aske izateko? Askatasuna da errealitate kontrajarriak justifikatzeko balio duen komodin bat, hala nola askapen borrokak edo beste herrialde batzuetan egindako esku hartzeak, aspalditik ezagutzen ditugunak (Korea, Vietnam, Kuba, Txile, Afganistan, Iran, Palestina, Venezuela eta abar eta abar). Kontsumo produktuen merkatuan hartzen ditugun erabakiak justifikatzeko ere erabiltzen da. Izan ere, gaur egun aske izatea zer kontsumitzen den aukeratu ahal izatearen sinonimo bihurtu da, edo, areago, kontsumitu ahal izatearen sinonimo.
Adimenari irain egiten diola dirudi bere herrialdetik ihes egiten duen pertsona libre dela pentsatzeak, dela miseriatik irteteagatik, dela jazarpen politikotik ihes egiteagatik. Eta, hala ere, hitzen zentzuari buruz erabakitzen dutenek, hau da, botere ekonomikoa dutenek, eta, ondorioz, botere politikoa dutenek, konbentzitu nahi gaituzte, eta kasu askotan lortzen dute, pertsona horiek askeak direla eta beren egoera beren askatasunaren ondorio dela.
Nolanahi ere, bizi garen gizartean suizidioa oso gutxitan ulertzen da gure askatasunaren ondorio gisa, eta pertsonarekin zerikusirik ez duten egoerek sortzen dituzten arrazoi psikologiko/psikiatrikoei egozten zaie. Oso bakanetan, ia inoiz ez, esango genuke, hartzen da suizidioa hautu aske eta kontzienteki hartuaren ondoriotzat.
Ez ditugu zalantzan jarriko suizidioaren gaia aztertzen denean aipatzen diren adibideak, hala nola urtarrilaren 18an El Correo eta El Diario Vasco egunkarietan argitaratutako El drama silencioso del suicidio en mayores izeneko artikulua. Ematen diren datuak alde batera utzita (suizidio kopurua Espainian eta EAEn, portzentajeen aldeak gizonen eta emakumeen artean eta adinaren arabera, eta abar), horiek azaltzeko ematen diren arrazoiak azpimarratu nahi ditugu. Gehienek, guztiek ez esatearren, bakardadearekin, «gizarte abandonuarekin», ekonomia edo harreman arazoekin, afekturik ezarekin, buruko gaixotasunekin eta abarrekin dute zerikusia, hau da, bere buruaz beste egiten duen edo bere buruaz beste egin nahi duen pertsonaz kanpoko motiboekin. Arrazoi horiek bere buruaz beste egin nahi duena halako moduan baldintzatuko lukete, non erabakiak aske izateari utziko liokeen, inguruabar horiek erabat baldintzatuko bailukete, behartuko luketela ez esateagatik.
Kasu askotan, baita gehienetan ere, suizidiora bultzatzen duten arrazoiak gizartean alda daitezkeela eta, horrela, suizidioa saihestu egin daitekeela ados bagaude ere, ez gatoz bat suizidioa askatasunez, beste pertsona batzuen kanpoko presiorik gabe, egiterik ez dagoela dioen ideiarekin. Gure ustez, aukera hori badago, eta, gertatzen denean, suizidio lagundua eskuratzeko eta eskubidetzat hartzeko aukera izan beharko litzateke.
Bizitzaren inguruko zirkunstantziek gure erabakietan eraginik izan ez dezaten nahi izatea absurdoa da, ez baitago bere buruaz bestelako zerbaitekin zerikusirik ez duen errealitaterik, baina eraginak izateak ez du esan nahi beste batzuen eraginagatik erabaki jakin bat hartzera behartuak izan direnik. Pobreziak, bakardadeak, gaixotasunak, afekturik ezak eta abarrek gure bizitzetan eragiten dute, zalantzarik gabe, baina errealitateak esaten digu badirela pertsona batzuk, pobreak ez izanik, lagunartean bizi direnak, osasun arazo fisiko eta mentalik gabe eta maite dituzten beste pertsona batzuez inguratuta, azkenean beren buruaz beste egiten dutenak, hala nola Edward Thomas Downes orkestra zuzendari britainiar ezaguna, emaztearekin batera hil zena (bera bai, gaixotasun terminal batekin) 85 urte zituela Dignitas lagundutako suizidio zentroan, Suitzan; edo David Goodall zientzialaria: «Ez naiz zoriontsua. Hil egin nahi dut. Ez da bereziki tristea. Tristeena nire nahia galaraztea da».
Suizidioaren oinarrian, kasu askotan, pertsona bakoitzak bizitzari ematen dion balioa dago, ez biologikoki ulertuta, baizik eta axiologikoki, hau da, balioen arabera, bakoitzak giza bizitzatzat hartzen duena ulertzen laguntzen baitu, hau da, bizitza duintzat. Bizitzaren duintasuna zertan datzan ez dago inongo testu zientifikotan jasota, ez dago aplikatu ondoren duintasunaren esentzia deskubritzen digun formularik, esentzia hori existitzen ez delako, besterik gabe. Ez dago bizitza ulertzeko modu bakarra, ez dago bizitzeko modu bakarra, eta bizi proiektuak askotarikoak dira, pertsonak bezala, eta, beraz, bizitza duintzat jotzen dena ere bai.
Norbaitek bizitzen jarraitu nahi ez izatea, orain arte esandakoa kontuan hartuta, ez litzateke nahitaez gaixotasun baten edo gabeziaren baten ondoriotzat hartu behar (ekonomikoa, afektukoa, lagunartekoa, arretakoa, eta abar); aitzitik, suizidio kontzientea eta askatasunez aukeratua ere izan daiteke, adibidez, bizitzen jarraitzeak zentzurik ez duela, bizi izandako bizitza nahikoa bizitza dela edo bizitzen jarraitzeak beste pertsona batzuen bizitza baldintzatu eta mugatuko duela uste izateagatik, besteak beste.
Pertsona bat une horretara iristen denean, gizarteak haren erabakia errespetatu beharko luke, bizitza baita jabetza pribatua deitzea merezi duen gauza bakarra. Gure asmoa da hiltzen laguntzea —suizidio lagundua deritzona— ez bakarrik «gaixotasun larri eta sendaezin bat izateagatik, bizi pronostiko mugatu batekin, edo gaixotasun larri, kroniko eta ezingarri bat izateagatik, sufrimendu fisiko edo psikiko jasanezina pairatzeagatik, sendatzeko edo hobetzeko aukerarik gabe», LOREk (Eutanasiari buruzko Legeak) jasotzen duen bezala, baizik eta pertsonek erabakitzen duten egoera guztietan, beste pertsona batzuen kanpoko presiorik gabe, bizitza amaitzea.
