Harvard Unibertsitatean zegoenean Mark Zuckerbergek Facebook sortu zuen. Hasierako helburua zen haien baimenik gabe Harvardeko emakumeen gorputzak puntuatzea. Hori da sare sozialen jatorria. Facebook hasieran Harvardeko ikasleentzat eta langileentzat baino ez zegoen erabilgarri, baina potentziala ikusi zutenean, inbertitzaile askok diru asko sartu zuten Facebooken eta 2006an erabaki zuten plataforma biztanleria osora zabaltzea.
Garai hartan, Facebookek inbertitzaileen kapitala bere erabiltzaileengana bideratu zuen. Erabiltzaileek ikusi nahi zuten informazioa finantzatu zuen, eta ez enpresen publizitatea, orain gertatzen den bezala.
Mark Zuckerbergek laster ulertu zuen bi bezero komertzial potentzial zituela eta haiengandik diru asko irabaz zezakeela: bere webguneetako edukiak publizitate eta harpidetzen bidez ustiatzen zituzten editoreak, eta iragarleak. Baina horiekin dirua irabazteko, erabiltzaileek zuten balioa galdu behar zuten. Facebookek aldaketa bi aldiz pentsatu gabe egin zuen. Horrela, nahiz eta hasiera batean erabiltzaileei esan zien espiatuko ez zituela, Facebook erabiltzaileak espiatzen hasi zen eta diruaren truke iragarleen publizitate pertsonalizatua erakusten hasi zen. Bitartean, erabiltzaileei esan zien bakarrik haiek aukeratuko zuten publizitatea baino ez zutela ikusiko.
Gero, editoreengana hurbildu zen eta zera esan zien: Facebooken haien web orrian argitaratzen zuten edukiaren laburpen laburrak esteka batekin idazten bazituzten, plataformak, diru gehiagoren truke, eduki hori erakutsiko ziela Facebookeko erabiltzaileei haien baimenik gabe.
Sare sozial guztiek patroi berari jarraitzen diote. Hasieran, erabiltzaileak elkarrekin harremanetan jartzeko eta proiektu bateratuak sortzeko plataformak sortu zituztela agindu zuten, eta, azkenean, zingira ustel bihurtu dira
Plataforman nahikoa editore eta iragarle zeudenean, jada han zeuden bezeroak behar zituzten ekonomikoki aurrera jarraitzeko. Eta momentu horretan Facebook editore eta iragarleak xahutzen hasi zen. Pixkanaka handitu egiten zen iragarki bat erabiltzaileei zuzentzeko prezioa, eta ez ziren ahalegintzen iragarleek aukeratutako iragarkiak erabiltzaileei erakusten. Aldi berean, publizitate-iruzurra izugarri handitu zen, iragarleek milaka milioi dolar ordaintzen baitzituzten inork ikusten ez zuen publizitateagatik.
Facebook bere arauak eta algoritmoak aldatzen joan zen editoreak beren artikulu osoak argitaratzera behartuta egon zitezen. Artikulu horien laburpenak oso gutxi zabaltzen ziren, eta pixkanaka bere plataformatik kanpoko estekak zituzten argitalpenak plataformatik desagertzen hasi ziren. Are gehiago, batzuetan estekarik gabeko artikulu osoak desagertzen ziren eta editoreek ordaindu egin behar izaten zuten haien edukia promozionatzeko. Degradazio prozesu hori guztia Cory Doctorow-k oso ondo azaltzen du Mierdificación liburuan.
Erabiltzaileen esperientziak ere okerrera egin du, Facebookek erabiltzaileek ikusi nahi dituzten pertsonen eduki kopurua murriztu du eta publizitate eta argitalpen sustatuekin ordezkatu du.
Gaur egun, Facebookek kendu egin du erabiltzaileentzat zuen balio guztia, eta ezinbestekotzat jotzen duen gutxieneko balioa baino ez du utzi, erabiltzaileak elkarri lotuta plataforman egoteko eta erabiltzaileei lotutako editore eta iragarleak mantentzeko. Haiengan inbertitzen zen diru guztia orain plataformako akziodunei eta exekutiboei ematen zaie.
Eta sare sozial guztiek patroi berari jarraitzen diote. Hasieran, erabiltzaileak elkarrekin harremanetan jartzeko eta proiektu bateratuak sortzeko plataformak sortu zituztela agindu zuten eta hori lortzeko ahalegin handiak egingo zituztela esaten zuten, eta azkenean, zingira ustel bihurtu dira eta plataforma hauetan inork ez du tratu duinik jasotzen. Alde batetik, plataforma horiek adiktiboak izateko funtzioak inplementatzen joan dira, algoritmoek gizartearen alde negatiboa handitzen dute, desinformazioa zabaltzen dute, erabiltzaileei beren osasun mentalari eragiten dion edukia erakusten diete eta gorrotoa eta indarkeria sustatzen dituzte, eduki mota horiek interakzio gehiago sortzen dituztelako, eta hori egiterakoan negozio-eredu kriminal bat garatu dute. Bestalde, bezero komertzialak behin eta berriro estutzen dituzte eta termino komertzialak etengabe aldatzen dituzte gero eta diru-sarrera handiagoak lortzeko.
Eta bitartean, erabiltzaileek plataforman jarraitzen dute, euren ezagun guztiek han jarraitzen dutelako. Guztiok pairatzen ditugu plataforma horietan egotearen ondorioak, berdin dio konturatzen garen edo ez.
Azkenean, Facebookek zeharka onartu du bere negozio eredua kriminala dela. 17.000 milioi dolar ordaintzea eta diseinuaren zati bat aldatzea adostu du, aurre egin beharreko epaiketa ugarietako batean. Sare sozialak, ezagutzen ditugun moduan, Facebookekin hasi ziren eta Facebookekin amaituko dira.
