Artikulu hau Mapas del tesoro. Brujas, herejes y otras musas (El Gallo de Oro, 2026) liburuan argitaratutako testu baten itzulpen laburtua da.
Joan den abenduan Asisko Urmenetaren Sorgina, banaiz! dokumentalaren proiekzio batean izan nintzen Durangoko Azokan. Dokumentala ixten duen kartelaren arabera, Gaztelaren konkistaren ondoren, 1527 eta 1620 artean Pirinioen iparraldean «libre» mantendu zen Nafarroan ez zen sorgin ehizarik egon. Sentitzen dut kartela hitzez hitz ezin errepikatzea; hala ere, hau ez da Asisko Urmenetak antzeko zerbait esaten duen lehen aldia. Interneten ikusgai dagoen 2025eko irailaren 15eko bideo batean dioenez, «subirano irauten duen eskualdean, oraingo Nafarroa Beherean, ez dago kasu bakar bat ere. […] ez dago ulertzen ahal sorgin-ehiza Euskal Herrian okupazio logikatik kanpo» (<https://www.youtube.com/watch?v=NhufTRidZfo>). Hona hemen gakoa: konkistatu gabeko eremuan ustez kasurik ez egotea sorginkeria-prozesuak eta erresumaren konkista lotzen dituen hipotesia azaltzeko edo indartzeko argudioa da. Ez naiz hemen jarriko interpretazio horren balizko arazoak eztabaidatzen, batez ere Nafarroako XVI. mendea sakonki aztertu ez dudan testuinguru bat delako. Hala ere, hipotesi horrek 1512tik aurrera Nafarroan egondako sorgin ehizen ezaugarrietako batzuk azaltzeko duen balioa inoiz frogatzerik badu, ez luke hori egin behar dokumentu-erregistroaren isiltasunean oinarrituta; izan ere, hutsune horietara jotzea berez problematikoa izateaz gain, kasu honetan isiltasuna ez da erabatekoa ere, François Bordes historialariaren liburu batek jada 1999an erakusten zuen bezala, hain zuzen Brujos y brujas. Procesos de brujería en Gascuña y en el País Vasco (Ediciones Jaguar, 2006 eta Éditions Privat, 1999, jatorrizko frantsesezko ediziorako).
Adibidez, Bordesek Grace de Gracideren kasua aipatzen du, 1584an Baionan iraintze, sorginkeria eta igarkizunengatik erbestera kondenatutakoa, gaineratuz: «kasuaren instrukzioak jakinarazten digu Nafarroa Beherean jada jipoitua izan zela sorginkeriagatik salatua» (70. or.). Antzeko beste ohar batek honako hau adierazten du: «1613an, bost neska arbuiatuak izan ziren Baionan: sorginkeria egotzita, Saint-Palaisen [Nafarroa Beherea] flagelatu berri zituzten krimen horrengatik» (124. or.). Prozesu horietako batzuen iraupen handiari buruz badakigu «1576an, Marie de Laboyriek eta Nabarrine de Tisnerotek zigor-arloko epaitegiari errekurtsoa aurkeztu ziotela, Escosko [Nafarroa Beherea] espetxean bederatzi hilabete zeramatzatelako 'kalumniazko sorginkeria-asmoa' egotzita, akusatzaileek eurek atzera egin zutenean ere» (75. or.). Era berean, torturaren erabileraz hitz egiten digu 1588ko azaroan «Bordeleko hamabi libera ordaindu zitzaizkiela 'Labastide-Clairenceko [Nafarroa Beherea] bi torturatzaileri, Bunuseko [Nafarroa Beherea] Jeanne de Pagadle sorginkeriaz akusatutako presoa bi egunez torturatzera joan zitezen'» (75. or.).
Hona hemen gakoa: konkistatu gabeko eremuan ustez kasurik ez egotea sorginkeria-prozesuak eta erresumaren konkista lotzen dituen hipotesia azaltzeko edo indartzeko argudioa da
Eta kasuak bakanak ez zirela suposatzen dugu 1594ko abuztuan Biarnoko estatuek ikerketak agindu zituztelako, eta «hilabete geroago, Nafarroa Behereko diputatuak behin eta berriz tematu zirenez, Armadako ordezkari nagusiak, Saint-Palaiseko Estatuen buru zela, jendeari aukera eman [bait] zion herri bakoitzean bi gizon aukeratzeko sorginkeria-krimenak ikertu eta akusatuei jazar ziezaieten, nahiz eta ab l’adjunction de las gens deu Rey (Erregearen soldaduen laguntzarekin)» (74. or.).
Uste dut Asisko Urmenetak ez zuela François Bordesen liburua ezagutzen; eta ausardiak gainerakoa egin zuela. Hala ere, jada 1904an Vicente Blasco Ibáñezek «eliza ahalguztidunak, Historian hutsunea sortuz, intolerantzia erlijiosoaren biktimak bigarren aldiz hil zituela» salatzen bazuen, gaur egun, hainbat ikerketa hutsune hori murrizten saiatzen direnean, ideologiak hirugarrenez hil ez ditzan ahalegindu beharko genuke.
