Etxeko egongelako jargian jarria da Beñat Oihartzabal Bidegorri (Paris, 1949). Liburu franko ageri dira egongelako mahai gainean, eta telebista ttipi-ttipi bat tximiniaren ondoan; pantailei leku guti eta liburuei hegemonia eskaintzen dieten etxe horietakoa baitu hizkuntzalariak. Charlemagne pastoralaz egin zuen tesia, eta euskal mendeko perpausa ikertu zuen estatu doktoregoan. Baionako IKER ikerketa zentroaren sortzailea izan zen, eta bertan lan egin du erretiratu artio. Egin ibilbideagatik omendu dute Ziburuko Liburu eta Disko Azokan.
Ziburuko azokaren antolatzaileen deia ukaitean, nola hartu zenuen berria?
Ladix Arrosagaraik igorri zidan mezu elektroniko bat. Galdegin zidan ea ados nintzenetz omendua izatea, eta arrapostua berehala eman nion eskerrak emateko eta ohoratua sentitzen nintzela errateko. Erran nion osasunez ontsa banintzen azokara agertuko nintzela, eta, bestalde, kontent naiz Celine Mounolerekin egin dudalako solasaldia. Langilea da, eta euskaltzalea; zinez pertsona fina.
Euskal Herrian finkatu zinen aspaldi, baina zu Parisen sortu zinen. Nola oroitzen duzu haurtzaroa?
Oroitzapen ona dut. Baina oroitzen naiz oporraldi guzietan, eguberriz, pazkoz, eta gehiagotan ere, Heraitzera [Uztaritzeko auzo bat] jiten ginela. Usu jiten ginen hona, aita trenbideetako langilea zelako eta hark familiarentzat urririk bidaiatzeko ahala zuelako.
Frantziako hiriburuan egin zenituen ikasketa guziak, eta, gainera, 1968ko maiatzeko bezperetan sartu zinen Paris-X Unibertsitatean.
1968ko gertakariak ikusi eta bizi izan nituen. Funtsean, beste ikasle batek bezalaxe parte hartu nuen mugimenduan. Sekulakoa zen, gizarte zaharkituegi baten bukaera markatu zuen nolazpait, eta gauza anitz egiten ziren. Sorbonan, adibidez, arrats guziz Le Comité Révolutionnaire des Régions (Frantziako Eskualdeetako Talde Iraultzailea) biltzen zen gauzak antolatzeko.
«1968ko gertakariak ikusi eta bizi izan nituen. Funtsean, beste ikasle batek bezalaxe parte hartu nuen mugimenduan. Sekulakoa zen, gizarte zaharkituegi baten bukaera markatu zuen nolazpait, eta gauza anitz egiten ziren»
Euskararen ezagutzarik bazenuen garai hartan?
Etxean aditu nuen euskara lehen aldikotz. Aitak zuen atxikimendurik handiena, eta euskalduna zela erraten zuen. Mutiko prestua nintzen, baina nire anaia zaharragoa, aldiz, bihurrixeagoa zen, eta munduari ohartuagoa zen. Egunkariak irakurtzen zituen, eta Le Monde-n Euskal Herriko berriak ematen hasi ziren, eta horiek guziak segitzen zituen. Bazekien Franco nor zen; nik, aldiz, ez. Dena erakutsi zidan, eta ameslaria ere bazen pixka bat. Franco boteretik kendu behar genuela erraten zidan [irriak].
Ondotik zuzenbidea ikasten hasi zinen unibertsitatean.
Ez nekien batere zer egin garaian. Eta denborarekin ikusi dut ene haurrekin eta arrahaurrekin arras gauza normala dela 17 edo 18 urtetan ideiarik ez izatea.
Beraz, nola hasi zinen hizkuntzalaritza jorratzen?
Ikasketak finitu, eta berehalaxe armadara joan behar izan nintzen. Langile eriaren estatusa nuen belarrietan arazo bat nuelako, eta Val-de-Grace ospitalera eraman ninduten administrazioaz arduratzeko. Armadako administrazioan aspertzen nintzen, eta Patxi Altunaren euskal aditzari buruzko liburua hasi nintzen irakurtzen; halaxe hasi nintzen euskal gramatikaz interesatzen.
Eta ondotik jin zinen Euskal Herrira?
Zizur Txikian egin nuen euskara ikastaldi bat. Pantxoa Bimboire ere bazen enekin batean. Parisko Euskal Etxean ezagutu nuen, eta Anaitasuna astekaria taldean irakurtzen genuen. Euskara batuaren prozesuan aitzindaria zen astekaria.
«Anaiak egunkariak irakurtzen zituen, eta Le Monde-n Euskal Herriko berriak ematen hasi ziren, eta horiek guziak segitzen zituen. Bazekien Franco nor zen; nik, aldiz, ez. Dena erakutsi zidan, eta ameslaria ere bazen pixka bat»
Piarres Lafitteren gramatika ere lagungarria izan zitzaizun euskalduntze prozesuan?
Gramatikari eta hizkuntzari interesatzen hasi nintzelarik, euskara batuaren inguruko mugimendu oso bat bazen, eta ni besteen artean mugimendu horretako pertsona arrunt bat gehiago nintzen. Hizkuntzaren alorrean, Txillardegiren ideiak segitu izan ditut. Ez nintzen beti ados harekin, baina euskara komun baten ateratzea beharrezkoa ikusten nuen. Euskal Herria horretan eredu izan da. Anitzetan erraten da Euskaltzaindiak egin zuela bidea, eta batuaren prozesua markatu zuela, baita arauak finkatu zituela ere. Bai eta ez: egiazki euskaltzaleek eta irakasleek ere egiten zituzten bilkurak, eta, gero, Euskaltzaindiak erabakitzen zuen araua ondotik. Batuaren prozesua ez zuen bakarrik Euskaltzaindiak bultzatu.
Batua ez balitz sortu, hizkuntza galbide handiagoan izanen litzateke egun?
Horretaz ez naiz segur. Euskararen historiari behatzen badiozu, egoera diglosikoan bizi izan den hizkuntza bat da. Zapalkuntza bat bada, eta berez hizkuntza zapalduaren desagerpena dakar horrek. Baina euskal gizartea bezalako gizarte indartsu bat ikusirik, uste dut egoera diglosikoan irautea eta ez desagertzea posible izanen zaiola. Badu 2000 urte latina jin zela hona, eta betidanik izan da diglosian euskara. Ez balitz batuaren mugimendua, euskara desagertuko zen? Orduko usteetan bai, baina orain dudak ditut.
Bertzalde, Charlemagne pastoralari buruzko tesia egin zenuen.
Garai horren oroitzapen ona dut. Hizkuntzalaritzako oinarriak behar nituenez, Parisera joan nintzen berriz, eta aldi berean Seaskan lan egiten hasi nintzen. Hizkuntzalaritza orokorra ikasi nuen, eta gustatu zitzaidan. Frantzian arras modan egon zen Andre Martineteren ildoko hizkuntzalaritza irakatsi ziguten. [Noam] Chomsky ukatzen zuten, ez zuten aditu nahi ere haren izena.
Baina urte batzuk berantago, Massachusettseko Teknologia Institutura joan zinen, Chomskyren hizkuntzalaritza ikastera.
Gramatika sortzailearen oinarria ikasi nuen, eta bereziki oinarri filosofikoa. Chomskyk aste guziz ematen zituen klaseak. Gizon zorrotza eta gogorra da bere ideietan. Garai hartan erraten zuen ez zela gogorik, baizik eta gogoa burmuina zela. Mind [gogoa] brain [burmuina] da, beraz. Orain gauza arrunta da, baina orduan gauza berria zen. Ez zen berezkoa. Euskararen ikerketan ari ginen hiru ikertzaile ginen han: ni, Jon Ortiz de Ubina eta Andolin Eguzkitza. Han bestalde, Itziar Laka ibili zen, eta handik hurbil, Pennsylvaniara, Chomskyren klaseetara, Myriam Uribe Etxebarria eta Javier Ormazabal ere etortzen ziren.
Chomskyrekin ikasitakoak aplikatu zenituen geroan?
Neurri batean. Ni moda zaharrekoa nintzen: ene belaunaldia hizkuntzalaritza orokorrari interesatu zen, baina baita euskal testuei ere. Garai hartan, klasiko guziak irakurri eta ikertu nituen partez. Etxeparerekin hasita, liburu klasikoen aitzinsolas guziak bildu nituen.
«Frantzian arras modan egon zen Andre Martineteren ildoko hizkuntzalaritza irakatsi ziguten. Chomsky ukatzen zuten, ez zuten aditu nahi ere haren izena»
Eta zer ondorioztatu zenuen?
Erakusten dute gizarte bat aldatzen dela. Ohartu naiz idazle horiengan bazela euskararen egoera diglosikoari ihardukitzeko nahi bat. Arrazoiekin erranen didate batzuek elite batek zuela idazten garai hartan. Ez dut ukatzen, baina halere bazuten harremana gizartearekin.
Azterketa osoago baten egiteko zer beharko litzateke?
Etxeetako dokumentuak, notarioen artxiboak eta korrespondentziak aztertu behar lirateke. Ene ustez, Iparraldean jendeak bazekien bere manera xumean euskaraz zerbait idazten. Perpausik gabe eta laburzki idazten zuen ene aitak, adibidez. Aljeriako gerla denboran Aljerren ziren euskaldunek sortu zuten aldizkari bat. Elkarren berri izateko gutunak eta bertsoak ziren, ez banaiz oker, baina interesgarria litzateke hori aztertzea, belaunaldi horren parte zirenak ez baitziren bortxaz euskaltzaleak, gainera.
IKER-en eman dituzu azken urteak. Ibilbide horrek zer utzi dizu?
Enetako garrantzitsua da Iparraldean euskararen ikertzeko horrelako toki bat izatea. Ene hastapeneko urratsetarik hona anitz aldatu da ikerketa zentroa. Lehen bakarrik nintzen, eta gero Ricardo Etxepare jin zen, eta egun Urtzi Etxeberria da zuzendaria. Egiturari indar bat eman diote, nazioartean eta Hegoaldearekiko harremanetan.
