Hiru señora elkarren bueltan, Donostiako hiriaren panoramika parez pare dutela; Tabakaleran jarri dute hitzordua. Korridoreetako hotsak, dantzariak eta jende andana saihesteko, eraikinaren azken solairuan gotortu dira, eta, paisaia nola, bertsolaritza goitik behera behatu dute —behetik gora behatu ere—. Amaia Agirrek (Villabona-Amasa, Gipuzkoa, 1977), Ainhoa Larretxeak (Bera, Nafarroa, 1996) eta Haizea Aranak (Eskoriatza, Gipuzkoa, 2001) ahalduntze bertso-eskoletan ezagutu zuten elkar, orain zazpi urte; Agirre bertsolari eta gai jartzaile aritu da, Larretxea gai jartzaile eta Arana bertsolari. Hainbat plaza zapaldu dituzte hirurek, baina argi dute non egoten diren erosoen: Señora sariketan.
Señora sariketaren seigarren aldia egingo da aurten, eta aurkezpena apirilaren 18an egingo dute, Legazpin (Gipuzkoa). Bertso bazkaria antolatu dute gaztetxean, eta kantuan ariko dira Maider Arregi eta Oihana Arana. Gai jartzaile Uxue Fernandez ariko da. Ez da kasualitatea: espresuki hautatu dituzte parte hartzaileak, hirurak aritu baitira orain arte Señora sariketa antolatzen. Aurten aldatu egin da lantaldea, baina orain artekoak kantuan omendu nahi dituzte. Lekukoa indarrez hartu dutela ziurtatu du Haizea Aranak.
Ahalduntze bertso-eskolak, Señora sariketa... Zer dela eta sortzen dira halakoak?
AMAIA AGIRRE: Nik denboran atzera egingo dut. Orain hogei urte, Martxoaren 8tik harago, bi neskak apenas kointziditu ohi genuen oholtzan, eta, askotan, antolatzaileen begietara bata bestearekin ordezkagarriak ginen; gure ikuspuntutik ez, noski. Neska batek ordezka zezakeen beste bat, neska izatea bera zelako garrantzitsuena kupo hori betetzeko. Artaunsoron egindako topaketa batean [Errezilgo Artaunsoro aterpetxean egin zen Bertsolaritzako Emakumeen III. Topaketa, Gipuzkoan], galdera bota zuen batek: «Nor sentitzen da bertsolari?», eta plazaz plaza genbiltzan bertsolari batzuk bertan egon arren, bi esku besterik ez ziren altxatu. Mapa hori kontuan izanda, premia batzuk antzeman ziren.
Adibidez?
AGIRRE: Ahizpatasunetik eraikitzeko premia. Askotan aipatu da, baina garrantzitsua da memoria egitea: hasieran, maskulinotzat jotzen ziren gorputzak genbiltzan bertsolaritzan. Ahots lodia, lotsagabekeria, horren estimatua zen abio hori... Gerora, beste ahots, gorputz eta egiteko modu batzuk etorri zirenean, guk geuk mehatxu gisa jaso genituen, eta hor ahizpatasunetik eraikitzeko eta sare bat sortzeko premia zegoen. [Maialen] Lujanbiok esan zuen behin: «Oihan honetan bizirautea ez da beti erraza izan». Guk gauza asko bizi izan genituen, baina irakurri ez horrenbeste. Begirada feminista hurrengo belaunaldiek ekarri dute, eta, niri behintzat, begi aurreko zapia erantzarazi zidaten.
HAIZEA ARANA: Gu horren ondorengo belaunaldia gara. Ni bertsotan hasi nintzenerako, Maialen Lujanbio txapeldun izana zen; bagenituen erreferenteak, bertsolaritza feministak hasia zuen ibilbidea —oraindik ere feminista ez den arren—, entzuna genuen Amaia Agirre haurdunaldi batzuei buruz kantatzen, eta ikusi genituen beste batzuk haurdun kantatzen ere. Guk beste imajinario bat eraiki ahal izan dugu, aurretik jende batek bidea egin duelako.
AINHOA LARRETXEA: Amaiak kontatzen duen horretatik gaur egunera bitarte, aurrerapauso handia egin da. Horrek ez du esan nahi deus ez dagoenik egiteko, baina, jakinda nondik gatozen, honaino heldu izana bada garaipen moduko bat; bidea egin den seinale.
«Begirada feminista hurrengo belaunaldiek ekarri dute, eta, niri behintzat, begi aurreko zapia erantzarazi zidaten». AMAIA AGIRRE Bertsolaria eta gai jartzailea
Amaia, nolakoa izan zen elkartzen hastea?
AGIRRE: Salbazio hitza aipatzea gehiegi izango da igual, baina niretzat bai, zama handia eragiten zidan motxila bat eranztea izan zen. Ordura arte oso gutxitan elkartzen ginen, eta gure artean baziren mesfidantzatxoak, elkarri lekua kentzearen sentipena... Nahiz eta gero elkarrengatik poztu. Gure artean ere sustatzen zen lehia hori; gutxi ginen, eta konparatu egiten gintuzten. Elkartzen hasi ginenean, korapilo horiek denak askatzen hasi ginen, eta konturatu bakoitzaren kantatzeko modua, ibilbidea eta gorputza edozein izanik ere, denok geneukala oinarrian beldur bera eta motxila bertsua. Finean, ahalduntze bertso-eskoletan bertsotan egiten genuen, baina hitz egin ere bai: plazetan jartzen ez zizkiguten gaiei buruz edo guk atera nahi genituenei buruz, baina... «badatoz hauek, beti bezala, euren gaiekin». Ze gai unibertsala gizonari lotzen zaiona da, eta bestea, emakumearen gaia. Alfonbra hori altxatu eta azpian zer zegoen ikusten hasi ginenean, derrigor etorri zen saretzea, ahizpatasuna eta elkartu behar bat. Hortik, Señora sariketara, pentsa.
LARRETXEA: Zuen belaunalditik harago, gurean ere garrantzitsua izan da saretzea. Zuek [Amaiari] bertso udalekuetan-eta lortu duzue saretzea; ze joatea hara eta jakitea hilero edo larunbatero egongo dela jendea entzungo zaituena edo zure gaiak hartu eta beste interpretazio bat emango diena edo bertsolaritzaren munduko kontuak partekatuko dituena... Nik lehen ez nuen halakorik; gerora lortu dudan zerbait izan da.
ARANA: Halako eremuak izate hutsak eta nora jo edukitzeak ematen dizu zerbaiten parte sentitzeko sentsazioa: «Ni talde horren parte naiz. Sarean erortzen banaiz, sareak eutsiko nau, eta beste norbait erortzen bada, ni ere sarearen parte naiz». Ahalduntze bertso-eskolak ere izan ditu aldaketak: aurten lehen aldiz, emakumeez gain, genero disidenteak izan dira gonbidatuak. Formazio saioak ere jaso ditugu: kritikagintzari buruz, euskal gatazkari buruz, mugei buruz... Amaiak aipatu duen gaien unibertsaltasunaren haritik, ahalduntze bertso-eskola interesatzen zaizkigun gaiei buruz hitz egiteko eta gai horien gaineko begirada aztertzeko eremu bat da.
Beraz, emakumeak eta genero disidenteak eroso egoteko esparruak sortu dituzue. Bertsolaritzan bazterreratu egin dituzte subjektu horiek?
ARANA: Ez dut uste nahita baztertu denik, ezta autobazterketa bat egon denik ere. Gizartean bizi gara, eta gizartea baztertzailea da genero batzuekin. Baina baztertzailea da arauetatik aldentzen direnekin ere; jende arrazializatuarekin edo beste mota batzuetako disidentziekin. Feminismoa indarra hartuz joan den heinean —eta feminismoa transfeminismora hurbiltzen—, elkartzeko, eztabaidatzeko eta esparruak sortzeko beharrizana gailendu da. Bertsolaritzan aldaketa batzuk bermatu dira, eta egun ez da horren ohikoa saioko neska izan behar hori; geroz eta tipa gehiago daude oholtzetan, geroz eta tipa gehiago izan dira txapeldun. Berrikuntza etorri da, baina Señora sariketak beste korronte bat ere ekarri du: oso kontu maskulinizatua da lehia, eta horixe bera birpentsatu du.
«Gizartean bizi gara, eta gizartea baztertzailea da genero batzuekin. Baina baztertzailea da arauetatik aldentzen direnekin ere; jende arrazializatuarekin edo beste motatako disidentziekin» HAIZEA ARANA Bertsolaria
Zein dira tipak?
ARANA: Kontzeptu hori gizonaren figuratik kanpo dagoen jendea aipatzeko erabiltzen dut nik. Emakumeak eta genero disidenteak diogu, baina askotan luzeegi gelditzen da. Horrekin lotuta, Señora sariketan emakumetzat hartua ez zen pertsona batek parte hartu zuenean —hau da, zis-a ez zen batek—, orduan gehitu genion etiketa luze hori sariketari. Bigarren aldian, Anerrek [Peritz] hartu zuen parte, eta kanpotik zalantza etorri zen: «Gizona da», zioen jendeak. Genero disidente gehitu behar izan zitzaion emakume hitzari, baina horren aurretik ni ere izan nintzen sariketan kantatzen, eta nik ez daukat neure burua emakumetzat. Edonola ere, beti izan da emakumeen eta genero disidenteen sariketa bat.
LARRETXEA: Beharbada, lehenengo aldian ez zen hitzez adierazi pentsatu zelako jendeak ulertuko zuela. Baina azaldu egin behar izan zen azkenean.
LEHIA, EPAIA ETA GAIA
Lehiarik gabeko sariketa al da Señora?
ARANA: Señora sariketak aukera eman die oso maila desberdinetako bertsolariei kantuan elkartzeko. Nire lehenengo sariketan aukera eduki nuen oholtzan zurekin [Amaiari] aritzeko, Onintza Enbeitarekin... Baditu ezaugarri berezi batzuk: bat, epai irizpideak propio asmatu direla sariketarako, eta horrek bertsolaritza hegemonikotik kanpo kokatzen duela —ze ez du beti teknikoki ona denak irabazten, beste hainbat eta hainbat irizpide baitaude—. Eta beste gauza bat: ariketa denetan ez duzula bakarrik kantatzen. Esan nahi dut: bakarkako ariketan —ariketa exijenteena izan ohi den horretan—, Señora sariketan komodina eska dezakezu; alegia, kantukide bati eska diezaiokezu laguntzeko —eta aldiren batean derrigorrezkoa izan da—. Gainera, azkenekoan, parte hartzea binakakoa izan zen, eta trebatzaileak ere egon ziren.
AGIRRE: Eta binaka izate hori pentsaezina zen orain dela urte batzuk. Esango lukete: «Hori ez da ez sariketa, ezta bertsoa ere».
LARRETXEA: Gaur egun ere hori diote batzuek.
AGIRRE: Bertsoaren berezko ezaugarritzat dauzkaten horiek ez direlako betetzen.
ARANA: Garrantzia galtzen du norbanakoak; kontua ez da zu zer egiteko gai zaren, kontua elkarren artean sortzen dena saritzea da.
2021ean Señora sariketako pameladun [txapeldun] izan zinen, Amaia.
AGIRRE: 2021ean izan al zen? Urte gehiago pasatu zirela uste nuen.
Lehia auzitan jarrita ere, harrotzekoa izango da irabaztea, ezta?
AGIRRE: Oholtzara igotzean, zure onena ematera joaten zara. Nik egia esango dizut: kantatu dut bestelako txapelketetan, eta oholtzara irten baino lehenagoko bihotzeko taupaden abiadura ezin da alderatu egun hartan Lesakan [Nafarroa] izandakoarekin. Baina urduri egonik ere, beste aldarte batekin igotzen zara Señora sariketako oholtzara. Nik ere beldurra nion bakarkakoari, baina banekien laguntza eska nezakeela, eta banekien epaileak ez zirela egongo gu horrenbeste zorrozten saiatzen garen horri begira. Orduan, nahiz eta joan zure onena ematera —entzule mordoa egoten delako eta saio on bat zor diegulako mikrofonoa eta ahotsa dugun momentutik— Señora sariketan gure arteko jolasa gailentzen da.
Zer jolas?
AGIRRE: Ba, adibidez, nik txapelketa batean ez nuke sekula egingo katu baten imitazioa. Ez litzaidake burutik pasatu ere egingo. Han, uzten diozu zure barruko izaterik propioenari bide egiten, badakizulako helburuen artean ere badagoela hori: zu izatea eta naturaltasuna. Orduan, bi aldeak daude; ez dut esango dena jolasa denik, baina muin-muinean horretara zoaz.
LARRETXEA: Orduan ni egon nintzen gai jartzaile, eta hauxe zen gaia: «Bikotea zarete eta katua duzuenetik bikotekideak ez dizu kasurik ere egiten». Beste edozein txapelketetan gai hori jarriz gero, erabat diferente irtengo zen. Ez dut irudikatzen inor Txapelketa Nagusian katuarena horrela egiten [katu bat imitatu du atzaparrak erakusten].
AGIRRE: Eta ez pentsa lasai bota nuenik edo musugorritu gabe, e! Amatxo maitea! Gero, gainera, errepikatu egin behar zen.
Señora sariketak badu irizpide berritzaile bat: epaiaren %25 epaileari bertsolariak transmititu dionaren araberakoa da.
ARANA: Bai, lau epai irizpide egon ohi dira: batak teknika neurtzen du, txapelketa batean neurtuko litzatekeena. Beste batek esaten den hori neurtzen du, eta ez horrenbeste egitura bera. Beste irizpide batek bertsolarien arteko zaintza baloratzen du, eta beste batek transmititzen den hori hartzen du kontuan, momentuko sentsazio hori. Horrela ikusita, azken epai irizpide hori ez da batere neutroa; alegia, sentimenduak ezin dira, besterik gabe, paperean jarri. Horregatik, epaileek modu asanblearioan jarduten dute: saioa amaitutakoan elkartu, eta denen artean erabakitzen dute zeinek irabazi duen.
AGIRRE: Epaia beti dago, baina epai justiziati hori desagertzen denean dena da plazera eta gozamena; horixe ekarri digute gazteek.
Eta gaiak nola jartzen dira feminismotik?
LARRETXEA: Nik ez ditut gaiak feminismotik jartzen. Ni zeharkatzen nauten gaiak jartzen ditut. Betaurreko moreekin bizi bazara edo horrek berak zeharkatzen bazaitu, horrelaxe irteten dira. Baina diferenteak dira plazak eta txapelketak, ze txapelketetan zuk ez diozu gaia Amaiari edo Haizeari jarriko, jarriko diozu x-ri edo y-ri. Horrek badu arrisku bat: gai batzuei buruz jende batek ez daki kantatzen edo bidea ez du ongi asmatzen. Anitz aldatzen da; baina Señora sariketan badakizu, gutxi gorabehera, zu zeharkatzen zaituen horrek zeharkatzen duela kantuan ari den hori ere. Txapelketa eta zozketa jokoan sartzen direnean, arrisku handia dago. Horregatik, atera nahi diren gai batzuk ez dira horrenbeste ateratzen, ez delako asmatzen mundu guztiak ongi —eta erori gabe— kantatzeko moduarekin. Plazan beti saiatzen naiz, adibidez, lau bertsolari badaude eta baldin badakit horietako batek ongi egiten duela zerbait, horrekin lotutako gai bat jartzen, badakidalako ongi erantzungo didala. Txapelketan ezin da hori egin.
ARANA: Gaia bera aldatu egiten da testuinguruaren arabera. Señora sariketan katu bat izatea da Amaia Agirre ikustea katuaren zarata egiten bertsotan ari den bitartean, baina gaia ez da bera izango Txapelketa Nagusian edo Donostiako jaietako saio batean. Hor eragiten dute bai bertsolariek, bai publikoak. Zuk «bikote zarete» esaten baduzu Nafarroa Arenako finalean, Joanes Illarregi eta Nerea Ibarzabal oholtzan, mundu denari bikote mota jakin bat etorriko zaio burura. Baina, bat-batean, gai bera jarriz gero Señora sariketako finalean Saioa Alkaizari eta Miren Artetxeri, beste gai baten aurrean egongo zara.
«Txapelketa eta zozketa jokoan sartzen direnean, arrisku handia dago. Horregatik, atera nahi diren gai batzuk ez dira horrenbeste ateratzen, ez delako asmatzen mundu guztiak ongi kantatzeko moduarekin» AINHOA LARRETXEA Gai jartzailea
Gai jartzaileak esku hartu dezake horretan, eta gai jakin batzuen aldeko apustua egin? Adibidez, bikote gay gehiago irten daitezen?
LARRETXEA: Plazan bai, plazan nahi duzuna egin dezakezu. Txapelketa batean ere egin dezakezu nahi duzuna eta gaia esplizitu egin, baina kontrakoa egitekoa da gaur egungo joera.
AGIRRE: Kontua da bikote gay bati buruzko gaia ateratzen baduzu zu zeu ari zarela gai jartzaile moduan espresuki gai hori ateratzen; zurea dela intentzioa. Baina «bikote» garela esaten digutenean, desberdin kantatuko da oholtza gainean gizon-emakume, bi emakume edo bi gizon egon. Eta berdin beste gai batzuekin: berrogei urte pasatu ditugu eiakulazio goiztiarrari buruz, burusoil izateari buruz edo viagra pilulei buruz kantatzen, eta nik sekula ez ditut ikusi ere egin pilula ziztrin horiek.
LARRETXEA: Ehizari buruz kantatzea bezala. Badirudi ehiza gai unibertsal bat dela, eta, barkatu, baina are unibertsalagoa da dilista batzuk erre zaizkizula kantatzea. Eta zenbat bider kantatu zaie dilistei? Eta zenbat bider ehizari? Onddoak biltzeari buruz kantatzea bezala. Horrenbeste jende joaten al da onddoak biltzera?
AGIRRE: Polimaitasunari buruz ere txantxetan kantatu izan da beti.
LARRETXEA: Badaude gai batzuk unibertsaltzat jotzen direnak, eta beste gai batzuk «zuen gaiak» direla. Eta kostatu egiten da «zuen gaiak» txapelketa batean jartzea, eta beldurra ere badago ea gai horiek nola kantatuko ote diren.
AGIRRE: Eskerrak garaiak aldatu diren. Bueno, garaiak ez dira aldatu: gure pentsatzeko modua aldatu da.
BERTSOETATIK HARAGO
Emakumeari librea zaio gaur egun oholtza gainean umorea egitea?
ARANA: Niri gertatu izan zait feminista ez den plaza batean nire ustez barregarria den zerbait esatea, eta erantzuna isiltasuna izatea. Edo soilik nire lagunak ikustea barrez, eta orduan esatea: «Bale, barregarria izan da, ezta?», ze umorea ere kode partekatu bat da. Nik egiten badut txiste bat esanez ni gizon bat baino gizonago naizela, eta jendea isilik gelditzen bada ez duelako txistea ulertu, ba, erridikulua da. Oraindik ere gauza jakin batzuei egiten diegu barre; horrekin lotuta, Ane Labakak landu izan du bertsolaritzaren eta umorearen arteko harremana.
AGIRRE: Araua edo hegemonia deseraikitzen duzunean, buztintzen duzunean edo lurra dantzan jartzen duzunean, umorea egin dezakezu, baina gerta daiteke guretzat leku erosoa dena beste batentzat leku deserosoa izatea. Hor sortzen dira eztabaidak.
ARANA: Badago adibide argi bat: 2021eko Bertso Egunean, Maider Arregik eta Eli Pagolak bertso sorta bat bota zuten bollerismoari buruz, Getarian [Gipuzkoa]. Txisteak egiten aritu ziren, eta gu barrez lehertzen; oraintxe entzungo banitu ere barrez lehertuko nintzateke. Baina egun hartako grabazioan zurrun ageri da publikoa, geldi-geldirik.
Ikusgai egongo da Bertsoa.eus-en.
ARANA: Xenpelarren Andre txarraren bentajak-en bertsioa egin zuten. Oso bertso onak dira, eta objektiboki barregarriak; baina igartzen da Eli eta Maider tentsioan daudela.
LARRETXEA: Entzuleen %80k ez zutelako izango umorearen kode partekatu bera. Niri, adibidez, piloa kostatzen zait umorezko gaiak egitea saio normaletarako, eta zeresanik ez txapelketetarako. Gai jartzaileekin aritu izan naiz horretaz, eta mundu guztiak omen du arazo bera. Drama bost minututan egingo dizut, baina umorea...
AGIRRE: Noski, lehen dena libre zen eta! «Orain ezin da ezer esan», diote; akaso esan behar ez ziren gauza asko esan ditugu lehenago. Has gaitezen geure buruari barre egiten.
ARANA: Eta jendea kapaz da drama gai batzuei umorez heltzeko, dramari aurre ez egiteagatik. Ezin dela ezer esan? Ezin zaiola ezeri barre egin? Ba, egin barre zeure buruari, ostia! [barrez].
Pamelak eta purpurina erabiltzen dituzue. Estetika garrantzizkoa da?
ARANA: Kontua da bertsolaria gorputz neutro bat bezala ikusi izan dela, eta soilik esaten duenari eman izan zaiola garrantzia; komunikazio kode bakarra hori izango balitz bezala, eta gure gorpuzkerak, arropak edo izateak ezer esango ez balute bezala.
AGIRRE: Baina zuek bizi izan duzue hori? Ze guk bai, bete-betean; Uxue [Alberdi] «gorputz bat ere bagara» esanez etorri zen arte.
ARANA: Nik uste gu bertsotan hasi ginenean ere ideia horrekin hasi ginela. Baina ni bollera nintzen 18 urte bete nituenerako; politizatua nengoen transfeminismoan. Oso kontziente nintzen plazak edukitzen hasi nintzenean bollera bezala aurkezten ari nintzela, eta horrek esanahia zuela nire bertsoetan.
AGIRRE: Nik, adibidez, aldaketa egin nuen arroparekin eta jarrerarekin. Umea nintzenetik jaso dut zera: «Izan zaitez señoritagoa». «Izan zaitez femeninoagoa». Zama bat sortu zidan horrek guztiak. Soinekoak janzten hasi nintzen —ez nengoen deseroso—, baina egun badakit zergatik egiten nuen, eta orduan ez nintzen kontziente. Jarrerarekin berdin: ez dago niretzat hau baino jarrera deserosoagorik [hankak gurutzatu ditu]. Gerora aldatu ditut halako gauzak, momentuan ez baitzara kontziente; gainera, inguruan ez nuen bollerarik. Armairu barrura sartu, eta giltzaz itxi nuen.
Tipak eroso egoteko esparruak hutsetik sortu behar dira, edo esku hartu daiteke egon badauden esparruetan?
LARRETXEA: Ni, gai jartzaile moduan, eta nolabait erdibidean gelditzen den figura bat izanik, beti saiatuko naiz tipak eroso egon daitezen; bai horretarako esparruak sortzen, baita gaiak horretara bideratzen ere. Baina ez dago dena gure esku.
ARANA: Txapelketa bat ez da erosoa inorentzat, baina batzuentzat are deserosoagoa da. Askoz ere errazagoa da esparru berri bat sortzea, estrukturalki gatazkatsua den eta ondo funtzionatzen duen bat aldatzea baino. Bi aldeak dira garrantzitsuak, ze, zuk modu autonomoan beste mugimendu bat sortzen baduzu, uko egiten zabiltza arau izateko aukerari, erdigunean egoteari. Beraz, asumitzen duzu txapelketa ez dela izango leku erosoa zuretzat, baina ez bazaude zu, nor egongo da?
