Ertzeko errail abandonatuak zenbatzen eman duzu treneko bidaia. Atzerako biderik gabeko mugimendu geldoan, beste garai bateko hezurrak dira, elkarren gainean pilatuta. Errenkada txukunetan batzuk, inolako ordenarik gabe utzita besteak, ertzak marruskatuta dituzte den-denek. Ikara eragiten dizute hor, geldi-geldi, herdoilak pixkanaka hartuko dituelako susmoan. Burdinazko gorpuak izan litezke, pentsatu duzu.
Trenaren abiadurak tramankuluaren pisua eta nekea salatzen ditu, eta, puska batera, zenbatzeaz ere aspertu zara zu. Hankak dilindan dituzu, galtza motzek agerian uzten dute zure eskuineko belaun urratua, ez zara lurrera heltzen oraindik. Zortzi edo hamar urte dituzu, leihotik begira zaude, erritmo zehatzean jotzen duzu kristala hatzekin, eta, ikarak hartzen zaituenean nahi gabe egin ohi duzunez, eskolan errenkadan jarrita beste mutikoekin batera kantatzen duzun doinua abesten duzu, baina ahapeka.
Aitak herrira bidali zaitu aitona laguntzera, emaztea baitu hilzorian. Ez da zure amona. San Sebastianen igo zara eta buruz dakizkizu jakin beharreko izen guztiak biderako: Burgoseko muga igaro eta puska batera, Quintanapallan jaitsi behar duzu; gero, aitona etorriko zaizu bila, eta harekin joango zara Fresno de Rodillaraino, ohi bezala. Ez zaitu askorik ikaratzen bakarrik joateak, zortzi edo hamar urte dituzu, begi biziak, treintaidos-ean jaio zinen eta belauna urratu duzu Egia kalean behera korrika, hankak ez zaizkizu lurrera iristen treneko egurrezko eserleku deserosotik, baina aurrera egin ahala azaldu da paisaia hori, zure parean, leun.
Ez dituzu zehazki gogoan, baina ezagunak zaizkizu bat-batean zabaltzen diren soroak: beti horail ezagutu dituzu, udako. Animalia bakanak ageri dira han eta hemen; idiak, pentsatu duzu, baina ez dituzu usaindu. Are haurtzaroa atzean uzten duzunean ere, paisaia horrek beti ekarriko dizu gogora trenaren usaina udako beroan; kirrinka eta kea. Alboan eserita duzun agure zimurtu eta txapeldunaren pipa igarriko duzu Araba eta Burgosen arteko mugako paisaietan: tabakoa eta izerdia lokietan behera. Euli bat zure kaskamotza etengabe zirikatzen. Oraindik ez duzu ikasi harrapatzen.
Luzea da bidaia, ezin konta ahala gorputz erraldoi osatzeko adina errail-hezur zenbatu dituzu trenbidearen ertzean; helmugara iristerako, amaitu zaizkizu eskolan ikasitako doinu guztiak eta hasi zara hasieratik. Iristean, aitona zain duzu; gurdia. Berdin-berdin dago: kapelua, aurpegi eta belarri luzeak, soroan lanean ibiltzeko arropak. Gaur ez da igandea, pentsatu duzu. Isilik egin duzue etxerako bidea, ohi ez bezala; aitonak ez dizu inguruko paisaiari buruzko ezertxo ere esan. Ez dizu esan begira Atapuerca, ez dizu deskribatu ferrokarrilaren lubakiak nola zeharkatzen duen mendilerro hori, ez ditu zenbatu azken udatik hona jaio diren txahalak. Berak ezer esan gabe zuk dagoeneko badakizu asmatzen mendilerroaren ertza, zenbatuko dituzu txahalak herriko ukuiluetan, aitonak ikusten ez zaituenean.
Ez zaizkizu horren desberdinak iruditu trenaren mugimenduak eta gurdiarenak; bien triki-trakek malgutu dizute bizkarra, hankak dilindan dituzu hemen ere. Orain, ordea, usain dezakezu paisaia aitonaren etxerakoan: udako lur lehorra eta uztaren zauria, simaurra eta bidea; uki zenitzake nahi izanez gero, babestuko zaituen kristalik gabe, baina ez zara ausartzen.
***
Etxeko gelarik handienean dago aitonaren bigarren emaztea, gordeta, pentsatu duzu. Ez duzu zure amona gogoan, baina badakizu ez dela hau. Beste emakume bat da. Aitonarekin batera sartu zara. Gela erdi ilunpean dago, kandela bakarra du piztuta, emakumearengandik urrun —min ematen ote du argiak hilzorian, pentsatu duzu—. Kanpoan baino freskoago dago hemen, han-hemenka dabiltza euliak. Harria eta ohea besterik ez daude, eta pipiak janda dagoen egurrezko kutxa handi bat parean; gurutze handi bat emakumearen burua zaintzen, ala mehatxatzen, nork daki. Elizaren barrunbea gogorarazten dizu leku honek, haren freskoak eta hutsak. Keinu egin dizu kandelaren gar ahulak. Ez du inork abestu.
Arnasa arinean ari da emakume handi samarra; ohean etzanda, kamisoi horaila. Oheko estalkien gainean ditu eskuak, ikusgai, puztuta eta elkarri lotuta. Hila lirudike, zurbil eta gogor, ez balitz aurpegiko keinu ia sumaezinagatik. Ezpainak estu itxita ditu, haren ertz biak ez daitezen lerra aurpegiaren alboetara, sudur-zuloak erne, begiak urtzear, bekainak errukior. Hila lirudike ez balitz oraindik kexu, bularrezurra arrain baten ezkarda itoa, ez balu deituko senarra, ez balu esango diosmío noizbehinka, agortu izan balitzaio otoitza. Ez zara oraindik katedral handi batean egon, baina sartzen zaren egunean une hau izango duzu gogoan: errezoa eta ezereza.
Aitonaren ondoan geldi behatzen diozu emakumeari. Ez zara aitonaren sorbaldara iristen oraindik, baina biek gauza bera ikusten duzue ziur aski, hori uste duzu. Aitonaren esku lakarrei begiratzen diezu, haren emaztearen esku puztuei erreparatzen diezu. Ukitu nahi zenituzke, baina ez dakizu nola.
***
Aitonak ez dizu ia ezer esan bere etxera iritsi zarenetik. Esan dizu badakizula non dagoen zure gela, eta uda honetan ezingo duzula bera soroan horrenbeste lagundu; zuk etxean geratu beharko duzula, emazteak zerbait beharko balu ere. Azkenetan omen dago, eta azkena heltzean abisatzeko berari eta apaizari. Zuk ez dakizu zer den azkenetan egotea, beldur zara jakingo ote duzun zein den unea. Beste batzuek zenbatu izan dituzte hilak orain arte, trenbideen ertzetan, edo ertzetatik urrunago.
Emakumea tentuz zaintzen duzu gelaren atetik, baina ez zara harengana hurbiltzen ia, eta etxearen kanpoaldean ematen duzu denbora gehiena, hartxintxarrei ostikoka; etxe alboko lizarraren gerizpera igotzen zara, tiragomak inprobisatzen dituzu esku, goma eta papertxoekin, eskolan ikasitako kantuak abesten dizkiezu sugandilen antzera etxearen hormetatik gora dagiten landare eta loreei, alegiazko pianoa jotzen duzu atariko harrizko bankuan, eskolako fraideak irakatsi moduan. Leunak dira zure hatzak.
Noizbehinka, aitona agertzen da urrunean, trailuaren gainean igota, idia tiraka ari dela. Zuk badakizu zer den ohol horzdun horretan igota joatea, gari soroei ebakidura eragiten, idiaren isatsari adi. Badakizu animaliak buztana igoz gero berehala gelditu, pala atera, eta haren gorozkiak jaso beharra dagoela, ez ditzan gari ebaki berria eta soroak zikindu. Etxearen hormaren kontra zutik dagoen trailu zaharraren hortzak behatzen dituzu: harri txiki eta trabatuak. Gertutik begiratuta eta geldi, ez zaizkizu horren zorrotzak iruditzen.
Arratsean, ebakitako gari piloarekin itzultzen da aitona, eta zain geratzen zarete etxeko atarian eserita, bizkarra etxearen horman bermatuta, isilik. Sumagaitza da haizearen hasiera, besaurreko iletxoen ernatze ia ikusezin bat lehenik, kapelu eta masailen astintze nabarmenagoa gero, eta hemen da, ziertzoa. Ipar-ekialdetik sartzen denean, haizeari ematen diozue jasotako garia, jakitun: hark lastoa eramateko adina indar besterik ez du. Garaua lurrera erortzen da, zuengandik gertu; lastoa metro batzuk harago pilatzen da. Zurrunbilo hori da eguneko unerik kuttunena zuretzat: argiak alde egiteko duen nagia eta gauean etorriko den freskura, argiaren zehaztasuna lautadaren luze-zabalean barreiatuta egon arren, koloreak eta haizea, zain egotea. Zabaldu egiten zaizu mundu txiki hori, esperoan, dilatatu egiten zaizu begirada ordu horretan, nahiz eta dilatatu hitza oraindik ez jakin.
***
'DATORREN UDAN EZ GARA HEMEN BIZIKO'
