Literatur ikerketan ibilbide oparoa egin du Joseba Gabilondok (Urretxu, Gipuzkoa, 1963), eta, sorkuntza lanetan ez ezik, sorkuntza lan horiei buruz emandako erantzunetan ere igar daiteke hori. 1992an eman zuen argitara Kaliforniatik bihotzez (Elkar) kronika liburua; 2009an kaleratu zuen Apokalipsia guztioi erakutsia (Erein) ipuin bilduma; eta iazko Durangoko Azokaren atarian publikatu zuen Independentziaren dekalogoa. Hamar euskal etorkizun kontakizun sorta, oraingo honetan Txalaparta argitaletxearekin. Fikzioaren bidez, Euskal Herriarentzako hamar independentzia kasu posible esploratu ditu liburuan, eta literaturaren ahalmen politikoa defendatzen duen hitzaurre batekin indartu du proposamena. Urteak dira AEBetan bizi dela, eta hainbat unibertsitatetan aritu da irakasle, hala nola Floridan, Nevadan eta Michiganen, eta irakasle gonbidatua ere izan da Duke Unibertsitatean eta Columbia Unibertsitatean. Erretiroa hartua du gaur egun, eta Floridan bizi da. Posta elektronikoz erantzun die galderei handik, eta bi bertsio idatzi ditu jasotako galderekin. Bata, elkarrizketarako ezarritako karaktere muga bete duena; bestea, karaktere muga horri kasu egin gabe eta galdera gehiagori erantzunda bere webgunerako osatutakoa —https://josebagabilondo.weebly.com—.
Balizko hamar Euskal Herri independente irudikatu dituzu ipuin bilduman, eta, besteak beste, honako hauek baliatu dituzu haietarainoko bideak imajinatzeko: ziborgak, errealitate paraleloak, mugarri historikoen interpretazio queerrak, turisten aurkako atentatuak... Baina fantasia horrekin guztiarekin ere, hitzaurrean «errealismo alternatiboa» izendatu duzu zure literatur proposamena. Zergatik?
Ez dira fantasiak: ez dago dragoirik, printzesarik edo elforik nire ipuinetan. Litezkeen geroaldiak dira, literatur genero desberdinak bateratuz sortuak. Irakurle eta kritiko gehienek «errealismo» bezala ulertzen dutena historikoki genero burges atzerritar bat da, XVIII. mendean Ingalaterran sortu zena. Eta, azken batean, fantasiazko genero bat ere bada, klase historiko jakin baten —burgesia, handia eta txikia— fantasia baita: bere literatura «erreala» den bakarra dela sinetsarazi nahi digun fantasiazko genero burgesa. Eta, gainera, munduak oro har errealismoarekiko apetitua galdu du; bestela, ikusi Game of Thrones telesailak edo Eraztunen Jauna bezalako filmak. Zerbait izatekotan, fantasia da gure eguneko errealismo hegemonikoa.
«Errealista deitzen dioten euskal literaturan, askotan, ez dakigu Londresen edo Donostian gauden»
Badaude bideak errealismo burgesa baino era errealagoetan idazteko. Irakurle batek Paperjale.eus web orrian zera idatzi du: «Gustura irakurri dut liburua: irudimena eta gure euskal mundu txikian jolasteko aukera eskertu ditut gehienbat. […] Oso sorpresa ona izan da liburua, aspaldian ez dut liburu bat irakurtzen barre egin, osagaiak 0 km, geure-geureak» (nire azpimarratzea). Errealista deitzen dioten euskal literaturan, askotan, ez dakigu Londresen edo Donostian gauden, Usurbilen edo Bavariako herri txiki batean. Izan ere, liburu horiek ez dira errealistak Euskal Herria deskribatzerakoan; are, euskaldunak izan beharrean, europar hegemoniko (Frantzia-Ingalaterra-Alemania) izan nahi duten eta ezin duten lanak dira.
Eta, beraz, zer egin?
Irati Jimenezek esan zuen, bere Begiak zabalduko zaizkizu-n, euskal literaturan pertsonaiek askotan ez dutela gorputzik, halako panpina neutro eta itxuragabeak direla; neuk uste dut geografiarik eta «euskalherritasunik» ere ez dutela. Nirea literatura oso lokala da, organikoa, «baratzetik zure mahaira edo logelara» zuzen ekarritakoa, goiko baserrikoari erosten dizkiozun porruak bezain freskoa eta erreala, kar-kar. Alde horretatik, euskal literatur lan «errealista» asko baino errealistagoa da nirea.
Azkenik, esan dezadan errealismo burges/klase ertainekotik ihes oso errealista bat ikustatzen dudala gaur egun euskal literaturan ere. Danele Sarriugarteren beste zerbait eta Harkaitz Canoren Silueta bezalako lanak, azkenetakoak aipatzearren, errealismo tradizionalaren molde zurrunetik ateratzeko saioak dira. Komikiarekin edo eleberri ilustratuarekin bere literatur lanak hibridatzeko idazle batzuek azaldu duten joera arrakastatsua ere horren zeinu da. Konpainia onean nago.
«Kultura politizatu egin behar dugu, 1968an gertatu zen bezala»
Fikziorako eta kritikarako baliatu dituzu euskal nortasunaren adierazgarri izan diren hainbat elementu. Tartean, baita euskara bera ere, eta zehazki haren jatorri posiblea. Zer rol izan du jolasak sorkuntza prozesuan?
Bakoitzak bere idazte prozesu propioa du. Nirea askotan galdera batekin hasten da, egungo egoera beste modu interesgarriago edo aurrerakoiago batean ikusarazten lagunduko diguna.
Zer galdera, adibidez?
Zer gertatuko litzateke Euskal Herria uharte bat balitz; independentzia errazago lortuko genuke? Zergatik ez da jana, euskal kulturaren jardunik zentralenetakoa, euskal literaturan ia agertu ere egiten? Gurea literatura bulimikoa al da? Zer gertatuko litzateke bat-batean euskaldun guztiek euskaraz bakarrik hitz egin ahal izango bagenu (orain dela mende gutxi arte gertatzen zen bezala, hain zuzen)? Zer gertatuko litzateke eskuin espainiarra egiazki Alemania nazia bezain faxista bihurtuko balitz? Juduen patu bera jasango genuke euskaldunok? Ikusten duzu azken galdera itxuraz «fantastikoak» azkenean itxura oso erreala duela gaur egun: PP-Voxen gorakada (eta faxismo globalarena). Zer gertatuko litzateke denak etorkin izango bagina, Euskal Herria historikoki etorkinen herria izango balitz? XVI. mendean Inkisizioak asmatutako «sorginak» itzultzeko aukerarik badago, eta itzuliko balira zer geratuko litzateke Euskal Herrian? Neuk, esan bezala, galdera horietara jotzen dut, eta erantzun «errealista» bat bururatzen zaidanean, bertsolariek bezala, azkeneko erantzun horretatik abiatuz idazten dut ipuina atzekoz aurrera, hasierako galderara iritsi arte.
Hitzaurrean diozunez, ordea, Euskal Herrian bigarren mailakotzat jotzen dira irribarrea sorrarazten duten lanak. Galga edo erregai izan zaizu hori?
Erregai, eta era oso politikoan idazteko aitzakia ere bai. Estereotipoetan erori gabe (hansenistak izan gara…), literatura idatzian oso serioak izan gara. Baina, historikoki, ahozko literatura oso barregarria, txantxazkoa, kritikoa, zirikatzailea… izan da. Neuri ere, nire Babel Aurretik euskal literaturen historian ihes egin zidan kontu historiko bat da: «Lehen pizkundean», XX. mende hasieran, egiazki arrakastatsua zen «literatura» Martzelino Soroaren antzerkia zen, Fernando Amezketarraren ahozko tradizioa, orduan lehen aldiz idatzita emana (Gregorio Mujikaren liburua), Txirritaren bertsoak… (emakumezkoen literaturan ere ziur naiz konbinazio hau aurkitu daitekeela, oraingoz erreferentziarik irakurri ez badut ere). Txomin Agirre bakarrik interesatu zaigu. Fernando Amezketarrak euskal literaturaren edozein historiatan leku zentral bat izan beharko luke; izan ere, hori da gure tradizio arrakastatsuena. Eta ez da kasualitatea, bere ahozkotasunean, tradizio hori antzerkitik eta musikatik ere oso gertu egon bada. XX. mende amaieran ere euskal rock erradikalak funtzio kritiko zirikatzaile bera izan du (ez ditugu talde horien letrak «literatura» bezala kontsideratu ere, neu partzialki saiatu banaiz ere).
Hau hemen ondo azaltzeko askozaz ere erantzun luzeagoa eman beharko banizuke ere, egungo euskal literatur kanona zera da: sufrimenduaren, porrotaren eta haserrearen literatura. Masokista. Eta arrazoi oso ulergarriak eta justifikagarriak daude horretarako. Baina, era berean, idazteko (esateko, kantatzeko…) beste formak behar ditugu. Eta hor sartzen da nire literatura. Baina barrearekin batera, ideiak eta politika sartu ditut, egungo pentsamendu filosofikoarekin batera. Era motzean esateko, zer gertatuko litzateke Fernando Amezketarraren umorea Hannah Arendten pentsamendu filosofikoarekin bateratuko lukeen literatura bat idatziko bagenu? Fernando Arendten edo Hannah Amezketarraren literatura irakurri nahi baduzu, nire liburuan topatuko duzu. Nire ipuin baten izenburua Soluzio azkena (Endlösung) da, eta, gogorra bada ere, azken-azkenean barre egiten duzu.
«Irakurle batek paperjale.eus-en dioenez, nire ipuin liburua politika sailean jarri dute euskal liburutegi gehienetan, ez literaturarenean»
Euskarak eta literaturak ere leku zentrala hartzen dute liburuan deskribatzen dituzun independentzia prozesu askotan. Izan dezake kulturak eta zehatzago literaturak hainbesteko botererik?
Zer idazle deskastatu izango nintzateke ezetz esango banizu? Anekdota bat kontatuko dizut. Euskal liburuzainek, antza, primeran ulertu dute nire liburuaren helburua. Irakurle batek paperjale.eus-en dioenez, nire ipuin liburua politika sailean jarri dute euskal liburutegi gehienetan, ez literaturarenean. Ironikoki, nire ipuin bat (Ferrante, chatgpt, orbis tertius) gaizki katalogatutako liburu batekin hasten da, eta irakurle horrek oso ondo harrapatu du ironia: «[Independentziaren dekalogoa] ez-fikzio atalean kokatuta dago liburutegi gehienetan (politika sailan [sic], hain zuzen). Ez dakit zuzen edo gaizki dagoen (azken finean dena baita politika) baina, behintzat, ultrafikzio ariketa bat dirudi». Gaizki sailkatutako liburu bati buruz idazten duen liburu batek gaizki sailkatuta amaitzen duenean, errealismo alternatiboa errealismo tradizionala baino errealistagoa eta indartsuagoa, politikoagoa dela ezingo duzu ukatu.
Egun Pizkunde batez ari gara berriro hitz egiten, baina pizkunde horrek, lehen-lehenik, irudimena behar du, irudimen kultural eta politikoa. Horregatik, beste nonbait esan dut kultura politizatu egin behar dugula, 68an gertatu zen bezala. Eta, gainera, neuk argi ikusten dut kultura jariakor edo likido bat behar dugula, hemen idatzizko literatura izango dena, baina gero hor eleberri grafiko, musika edo film ere bihurtuko dena. Horrela bakarrik izango da literatura pizkunde eragile eta gotor baten irudimenaren motorra. Lagun batek txantxetan esan zidan nire ipuin bakoitza «pelikula» bat dela. Eta, egun, ez dago hori baino kunplitu edo juzgu hoberik.
«Ez dakit berriro ere euskaraz idatziko dudan. Gero eta gehiago urruntzen ari naiz egungo euskal literatur habitus bourdieutarretik»
Independentziak fikziozko izaten segituko du?
Independentzia beti izan da fikzio bat, estatubatuarrentzat, frantsesentzat, groenlandiarrentzat eta guretzat. Arazoa zera da, fikzio horren atzean gizarte kontsentsu zabala eta armada bat duzun. Ayusok, Melenchonek eta Abascalek oso argi dute. Guk ez [begia kliskatzen duen emotikono bat].
Hamabost urtetik behin-edo idazten dut fikzioa. Saiakerei dagokienez, bi geratzen zaizkit aurten argitaratzeko: Apokalipsirantz eta Euskal ideologiak. Horien ondoren, ez dakit berriro ere euskaraz idatziko dudan. Gero eta gehiago urruntzen ari naiz egungo euskal literatur habitus bourdieutarretik, eta erabat kanpo geratu naizen ere beldur naiz; ziurrenik ingelesera pasatu beharko dut. Halere, interesgarria izango litzateke hemendik hamabost urtera elkarrizketa hau berrartzea.
