Orain urte batzuk, kultur arduradun batek arranguraz esan zidan: «Kontua da orain komisarioak eta programatzaileak artistak direla sinetsita daudela». Urte luzetan artistak eta beren egoak jasan behar eta, lehenaz gain, orain kultur programatzaileenak ere pairatu behar, kexatu zitzaidan, kopeta zimur. Duela mende bat inguru, Walter Benjaminek autorea ekoizle (akaso ekintzaile ere itzul liteke kasu honetan) bihurtzeaz idatzi zuen bere artikulu famatu batean, Autorea ekoizle gisa, baina badirudi Benjaminen guraria, bere beste hainbat gurarirekin gertatu den moduan, itzulikatu egin dela kapitalismoaren enegarren fase honetan. Orain, ekoizlea da autore bilakaturik agertzen zaiguna.
Berriki, Lisboako Gulbenkian Arte Modernoaren Museoan dagoen erakusketa ikusteko aukera izan nuen: Xerazade, a Coleção Interminável do CAM. Abiapuntu aski interesgarria du, Mila gau eta bat gehiago-ko narratzaile Xeherezade harturik, kontatzearen eta hitzaren liluraren bueltan bilbatutako erakusketa osatzea. Ohikoa da azken urteotan arte moderno eta garaikideko museoek beren bilduma hartu eta aldiro buelta bat eman eta erakusketa bat antolatzea, eta nahiko boladan dago, halaber, autore edo mugimendu zehatz batekin bainoago, bestelako erakusketa proposamenak antolatzea, ideia, kontzeptu eta tonu baten bueltan artikulatuak. Berez ideia ona da, baina, egiazki, gutxitan asebete izan naute halako erakusketek.
Arrazoietako bat hain justu hori da, hots, halako erakusketetan maiz obrak baino gehiago nabarmentzen dela komisarioa eta berak asmatutako «errelatoa». Hainbeste ezen obrak beraiek zailak baitira ikusten ere. Aipatu erakusketan horixe gertatzen da nolabait: obra mordoa daude pilatuak bata bestearen aldamenean, arnasarik gabe, lengoaia plastiko eta artistiko oso ezberdinekoak gainera. Aniztasun eta metaketa horretan, bada, ezinezkoa egiten zaio ikusleari obra bakar bat ere taxuz hautematea. Obra on bat jada aski kontu konplexua bada, eta pausa, hausnarketa eta denbora eskatzen badu, nola arraio ikusi horrelako erakusketa bat? Batzuetan pentsatzen duzu komisarioari berari ere ez zaiola gehiegi inporta, esan bezala, bere «kreazioa», bere narrazioa, baita gailendu behar duena obrez gaindi.
Horra postmodernitatearen ajeetako bat: dena artelan izan daitekeenean, eta edonor artista, joko-zelaia prest da artelanak eta artistak zapaltzeari ekiteko
Inork autorearen eta obraren desakralizazioaren kritikari hel diezaioke eta argudiatu artearen idealizazio burgesa auzitan jartzeko modu bat izan daitekeela halako erakusketak antolatzea. Arrazoiketa tranpatia da, ordea: obrak desakralizatu zer eta komisarioa sakralizatzeko? Artistak aldaretik jaitsi kultur programatzailea goratzeko?
Horra postmodernitatearen ajeetako bat: dena artelan izan daitekeenean, eta edonor artista, joko-zelaia prest da artelanak eta artistak zapaltzeari ekiteko. Artista batek duela gutxi kontatu zidanez, komisario entzutetsu batek behin bere eskultura bat hankaz gora ezarri zuen museoko bazter batean, haren erakusketarako halaxe komeni omen zitzaiolako. Mesedez, zegokion moduan ipintzeko eskatu zion artistak, eskultura modu batera zela eskultura, ez edozein modutara. Komisarioa tematu egin omen zitzaion harik eta, beste erremediorik ezean, abokatuak tartean sartu eta atzera egin zuen arte.
Arestian esan bezala, populismo hutsez erabiltzen dira maiz autorearen eta artelanen figurei egindako kritika asko. Halatsu gertatzen da, esate batera, plagioaren aldeko aldarri fribolo ustez iraultzaile eta praktikan atzerakoiekin. Polizia-serieek galdetzen duten bezala «jarrai iezaiozu diruari», halako kasuetan galdetu beharko genuke: «Nork ateratzen du etekina?». Hamarretik bederatzitan katebegi ahulenak (sortzaileak) izaten dira kaltetuak, eta pribilegiatuak onuradunak. Jakina da, diru gehiago baitago beti ekoizpenean sormenean baino.
Itzultzailearen paperaz solastatuz, Javier Calvok dio itzultzailea mamu bat bezalakoa izan behar dela; hots, hor egon behar dela bere lana, baina ikusezin, ahalik eta modu diskretuenean. Kultur programatzaile, komisario eta zuzendari izarren garaiotan, hori aldarrikatu beharko litzateke haientzako (zorionez, ez baitira denak halakoak): fantasmatik mamurako bidaia egin dezatela, lehen lerroa protagonistei, artelan eta artistei uzteko. Artelana zentroan kokatuta, komisarioaren lan funtsezkoenetakoa da artelana ahalik eta baldintza onenetan hautemateko testuingurua sortzea. Errelatoak egin nahi badituzte saiakerak idatz ditzakete edo kultur dokumentuz (eta ez artelanez) osaturiko erakusketak. Ondo legoke gogoratzea artelan on bat edozein «errelato» edo diskurtso malapartatu baino askoz ere interesgarriagoa, konplexuago eta sakonagoa izaten dela; zer esanik ez, maiz gertatzen den moduan, errelato hori esloganaren mailara makurtzen bada.
