Nire artikuluak eta hitzaldiak jarraitu dituzuenok jakingo duzue maiz planteatu izan dudala feminismo espainolak zer-nolako eragin txarra izan duen euskal emakumeen historia aztertzeko orduan. Arretaz begiratuz gero, feminismo espainoleko izen mitikoei —esaterako Maria Maeztu bati, edota Campoamorri edota Benita Asas Manterola bati— hurbiletik erreparatuz gero, zerarekin egiten dugu topo, klase altuko feminismo batekin, eskuinerako joera nabarmenekoa, eta, batez ere, batez ere, gainontzeko beste guztiaren gainetik, espainolista, nazio minorizatuak arrazismoraino mespretxatzen dituena. Baina, jakina, horri buruz ez dugu inoiz hitz egin, kritika feministaren barruan nazioaren ardatza desagertuta dagoelako, eta, horrela, gure aurreko euskal emakumeekiko erabat bidegabeak diren genealogiak sortzen ditugu.
Adibide bat. 1918an, urriaren 20an, Asociación Nacional de Mujeres Españolas (ANME) sortzeko asmoz, emakume talde bat bildu zen Maria Espinosa de los Monteros negozio-emakumearen etxean. Han omen zen, besteak beste, Benita Asas Manterola donostiarra. Geroago talde hartara batu omen ziren Clara Campoamor, Maria Maeztu, edota Victoria Kent. Elkarte horren programaren barruan ziren, besteak beste, Kode Zibilaren erreforma, prostituzio legeztatua ezabatzea, emakumeak lanbide liberaletan sartzeko eta kargu ofizial jakin batzuk betetzeko duen eskubidearen defentsa, soldata-berdintasuna, hezkuntzaren sustapena eta emakumeek idatzitako literatura-lanak argitaratzeko sorospena. Dena den, oihartzun handiko manifestu bat izan zen taldearen lehen ekintza publikoa.
«Arretaz begiratuz gero, feminismo espainoleko izen mitikoei —esaterako Maria Maeztu bati, edota Campoamorri edota Benita Asas Manterola bati— hurbiletik erreparatuz gero, zerarekin egiten dugu topo, klase altuko feminismo batekin, eskuinerako joera nabarmenekoa, eta, batez ere, batez ere, gainontzeko beste guztiaren gainetik, espainolista»
Hilabete horietan Diputatuen Kongresuan Kataluniako Autonomia Estatutuaren proposamena ari ziren eztabaidatzen, eta horrek zalaparta handia —hau da, erabateko etsaigoa— sortu zuen Espainian. Elkarteko emakumeei une larria iruditu zitzaien, nonbait, eta, auziari erantzute aldera, hitza hartu eta aurpegia ematea erabaki zuten. Horrela, elkartea sortu eta bi hilabetera, 1918ko abenduaren 10ean argitaratu zen manifestua idatzi zuten Madrilgo prentsan. Hara hor zenbait pasarte, euskarara ekarrita:
«Ezin dugu onartu, protestarik zangar eta irmoena egin gabe, autonomismoaren mozorroarekin estaltzen den asmo asaldatzaile eta separatista, Katalunia eta Euskal Herria independizatu nahi dutenek mantendutakoa, alegia».
«Baskonia eta Katalunia ez dira euskaldunenak eta katalanenak, bere buruari 'espainiar' esan nahi ez dieten horienak. Beraz, indar guztiz da beharrezkoa gure arimen sakonean espainolismoa sentitzen dugun andre eta gizon guztiok arma gaitezen adorez, izaeraz, sendotasunez eta duintasunez zuztarretik ukatzeko bi eskualde hispaniar horien nazionalizazioa ekar lezakeen eskaera oro».
«Sinestezina da, hain zuzen ere, historiako une hauetan, zeinetan, indar moral eta materialaren itxura tinkoena agertzeagatik munduko nazioak beren mugak zabaltzeko ahalegin sutsuan ari diren, hau da, Frantzia Alsazia-Lorena berreskuratzeko gogo biziz dabilen honetan, eta Montenegro, bere ñimiñokeriagatik Serbiari atxikitzeko bidean dagoela, zer eta Espainia iraindu nahi izatea proposamen eta ekintza separatistekin».
«Izpiritu modernoek, adimen orekatuek, gizakiak eraiki behar duenaren kontzepzio sendo eta jasoaren jabe direnek, higuin diote indibidualismo gaizto eta berekoiari, zeren eta unibertsaltasun izaera duena baitzaie erakargarri».
«Zuen sen onari osasuntsu eta garbi eusten diozuen Kataluniako eta Euskal Herriko emakumeok [...] elkartu zaitezte gurekin, aipatutako Elkartean agertzen garenokin, dislokazio nazionalak esan nahi duenaren aurka protesta egiteko».
Bistan denez, testua pitxia da, alde askotatik. Batetik, ondo ulertzen laguntzen digulako nola Mendebaldeko ustezko «unibertsaltasuna», «modernitatea» eta «aurrerapena», bestearekiko mespretxuan, autoritarismoan eta bortxakerian oinarritu zen; bestetik, ondo ikusten delako ideologia espainolistak nola zeharkatzen duen Espainia eskuinetik ezkerrera. Eta, azkenik, ohartarazpen bat ere badelako, mahai gainean jartzen diguna Euskal Herrian Espainiako feminismoaren magalean egin den historia berrikusi beharrekoa dela; ezarian, 36ko gerraurreko euskal emakumeen zeregin politikoarekiko izan den gutxiespenak eta aurreiritziek ez dute, ez, gutxi edan feminismo espainolista honen iturburutik. Datorren hilean, artikulu honen bigarren zatian, manifestua argitaratu ondoren euskal emakume abertzale batzuekin zer gertatu zen azalduko dizuet.
