Bidea da borroka lehen lanak komikigintzaren gailurretan ipini zituen Unai eta Beñat Gaztelumendi anaiak (Añorga, Donostia, 1988 eta 1987), 2021ean. Hartarako, beren gisako pertsonaia bat asmatu zuten, Martin Artola bertsolaria, eta BECera bidean ipini, Euskal Herriko Bertsolari Txapelketako finalerako saiora iritsi artean bere bizitzari eta zirkunstantziei errepaso zorrotz bat eman ziezaien, bide batez. Bost urte igaro dira geroztik, eta Martin Artolak bestelako krisi bati egin behar dio aurre: bikote harremanik gabe gelditu da. Abiapuntu hori probestuz, Azken afaria komikia ondu dute gaztelumenditarrek, eta beren kezkak eta zalantzak egin dituzte berriz ere protagonista. Oraingoan, baina, bertsolaritzaz harago doaz.
Zer da Martin Artola zuentzat: alter ego bat, bizitza propioa hartu duen pertsonaia bat, edo zer?
BEÑAT GAZTELUMENDI: Niretzat koaderno moduko bat da; barruan dauzkadan korapiloak eta kezkak ateratzen ditut horra. Pixka baterako gorde, aldendu, eta arnasa hartzen, baretzen eta beste perspektiba bat hartzen laguntzen dit horrek.
UNAI GAZTELUMENDI: Alter ego-tik badu pixka bat, baina bizitza propioa ere badu. Nire gauzak ditu, baina baita Beñatenak ere. Eta baditu nigan ikusten ez ditudan gauzak, eta Beñatek ere ikusiko dizkio beregan ikusten ez dituen gauzak. Espresio artistiko bezala, bizitza propioa hartu duen nire ahots bat dela esango nuke. Edozein gai marraztekotan, zer pertsonaia erabiliko dudan erabaki behar, eta harekin gogoratzen naiz askotan. Iruditzen zait esan beharrekoa edo esango nukeena ongi adierazita gelditzen dela Martinen gorputzetik eta ahotsetik.
Egoera jakin baten aurrean, «zer esango ote luke Martinek» edo antzekorik bururatzen al zaizue inoiz?
BEÑAT: Alderantzizkoa litzateke. Martin Artola gustura bizi da gu gabe bere arrakastan eta bere plazaz plazako ibilian, eta hainbat urtetik behin Unai eta biok agertzen gara haren bizitzan. Gizajoari sufriarazi egiten diogu, bere amets guztiak kutsatzen dizkiogu, eta gu lasai gelditzen gara, baina bera hor uzten dugu gure galdera guztiei ezin erantzunda.
«Edozein gai marraztekotan, zer pertsonaia erabiliko dudan erabaki behar, eta harekin gogoratzen naiz askotan. Iruditzen zait esan beharrekoa edo esango nukeena ongi adierazita gelditzen dela Martinen gorputzetik eta ahotsetik»
UNAI GAZTELUMENDI Komikilaria
Beste zenbait pertsonaia ere gorpuztu dituzue bi komikietan. Zeini diozue estimu berezia eta zergatik?
BEÑAT: Denei diet kariñoa, eta, aldi berean, denei ikusten dizkiet akatsak. Baina baikorrena Sara da; bertsokidea du Martinek. Sara feminista da, eta gauzak garbi ikusten ditu; beste pertsonaiak blokeatuago daude orokorrean. Gizartean ere horixe gertatu zaigu seguruen: feminismoak aurkitu ditu garai berrietarako erantzun batzuk beste sektore batzuek ez bezala, eta alde horretatik Sara giltza da Martinentzat ere. Kariño gutxiena, berriz, Martini berari diot, beti bere buruari egurrean eta galdezka ari den arren horri erantzuteko ezer egiten ez duelako.
UNAI: Batez ere Martini diot kariñoa, dena haren bueltan pentsatuta dagoelako. Martin guztion puzzlea da nolabait, baina Urkorengan nire oso gertuko bi pertsona ikusi izan ditut; beste pertsonaiekin baino gehiago gertatu zait pertsona jakin batzuk gogoratzea harekin. Urkori ere kariño berezia diot. Aurreko komikian presentzia handiagoa izan zuen, baina oraindik ere Martinen euskarri inportanteena da.
Martin Artola bikote harremanik gabe gelditu da oraingoan, eta bakardadeari egin behar dio aurre. Biluzte handia eskatu al dizue komikia sortzeko prozesuak?
BEÑAT: Biluztea sormen ariketa guztietan dago. Azkenean zure zerbait uzten duzu, hasi estetikatik, iruditeria, hizkuntza... Gai aldetik, kontatu nahi izan duguna kontatu dugu, eta horrek erakusten du Unai eta biok zer kezkarekin gabiltzan. Alde horretatik biluzte bat egon da. Baina gure bizitza islatu dugun baldin bada galdera, ez. Errealitatearen eta fikzioaren arteko jolasa dago komikian. Unaik eta biok ere ez dugu seguru asko errealitate bera berdin kontatzen. Eta, aldi berean, gure fikzioek bizi gaituzte eta hori erreala da. Hortxe dago jolasa: fikziotik ikusten dugu errealitatea eta errealitatetik fikzioa.
Jendeak hasieratik nirekin identifikatzen du Martin, kontziente gara, eta guk ere jolas egiten dugu horrekin. Gauza batzuk nahita jarri ditugu: Martinek txakur bat du, nik ere txakurra daukadan bezala. Detaile batzuk errespetatu eta erakutsi ditugu, baina hortik aurrera, aldeak daude.
UNAI: Ez nuke esango biluzte ariketa handia izan denik. Agian ohituta gaude gure aurpegia, gorputza eta ahotsa jartzen, bertso mundutik gatozelako. Edozein roletan kantatuta ere, hori bada biluzte ariketa bat. Hemen gure gauzei buruz hitz egiten dugu, baina pertsonaiak sortuta daude, eta iruditzen zait autoreak ez duela halako presentziarik. Fikzio bezala ikusten dut.
Zuen belaunaldiari begira kritiko ageri zarete. Zer du faltan eta zer sobran zuen belaunaldikoen portaerak?
BEÑAT: Saiatu gara gauzak gure belaunaldiko norbaiten ikuspegitik kontatzen. Alde horretatik ezkor samarra da komikia. 2008ko krisia oso bortitza izan zen, eta neurri batean bizitza ikusteko modua aldatu zuen. Konturatu ginen ez genuela bizitza osoko lanik izango, eta ez genuela gure gurasoen maila ekonomikoa berdinduko. Horrek norbere buruari eustera eraman gaitu, eta hauskortasun horretan zailago da konpromiso kolektiboak hartzea. ETA armagabetzeak ere aldaketa handi bat ekarri zuen herrigintzan, eta noraez puntu bat ere bai. Gure belaunaldia diskurtso eta militatzeko modu batzuetan hazi delako, eta heldutasunera iritsi garenean dena aldatu da. Kokatzea ere kostatzen ari zaigu. Gure belaunaldiko gizonei kostatzen ari zaigu feminismoaren inguruan kokatzea, eta gure lekua zein den jakitea, eta hortxe gabiltza. Aldi berean, kokatu ezin horri garrantzi handiegia ematen diogula ere iruditzen zait, eta badela geure burua zentroan jartzeko modu bat; kosta egiten da benetan eragiten ari denari entzuten eta protagonismoa ematen.
Gure belaunaldiaz baino gehiago, gure belaunalditik ari gara. Ez gara saiatu kritika orokor bat egiten, ez garelako nor. Eta kritikak geure buruari egindakoak ere badira, pertsonaia guztiek baitute zerbait guretik. Saiatu gara gauzak komikira ekartzen leziorik emateko asmorik gabe.
UNAI: Ez nuke esango gure belaunaldiarekin bereziki kritiko agertzen garenik. Gure belaunaldia ispilu aurrean jartzeko ariketa bat izan da. Gure belaunaldiari tokatu zaio gure aurrekoek herri mailan politikoki eta sozialki sortutako espektatibekin haztea. Ematen du gure belaunaldiak ez diela espero bezala eusten aurrekoek sortutako egiturei, eta sortu ere ez duela hainbeste sortzen. Baina gure belaunaldia ari da bere bidea eta aukerak ireki nahian. Bizitzen ari zaren momentua momentuan berean analizatzea zaila da, distantzia behar da. Uste dut hemendik urte batzuetara hobeto ikusiko dugula gure belaunaldia, eta ez diogula hainbesteko noraeza ikusiko.
Bikote sortzaile gisa, zer hobetu nahi izan duzue aurreko komikiaren aldean?
BEÑAT: Aurreko komikian, bertsolaritzari buruz aritu beharra sentitu genuen. Oraingo honetan, libreago sentitu gara nahi genuenari buruz hitz egiteko eta nahi genuen bezala aritzeko. Eta elkarri gehiago eskatu diogu. Gidoian gehiago eman dut, eta gehiago jarri dut nire kezketatik. Eta Unaik marrazkian beste pauso bat eman duela ere esango nuke. Prozesua nekosoagoa izan da, baina biok asebeteago geratu garela uste dut.
UNAI: Bikote bezala, ez dakit. Ez neukan ezer hobetzeko intentzio berezirik. Agian ikusten da bost urte helduago garela eta kezkak eta ingurua ere aldatu zaizkigula. Duela bost urte bizi genuenari egin genion komiki bat, eta orain ere bizi dugunari egin diogu bizi dugun momentutik.
«Oraingo honetan libreago sentitu gara nahi genuenari buruz hitz egiteko eta nahi genuen bezala aritzeko. Eta elkarri gehiago eskatu diogu»
BEÑAT GAZTELUMENDI Gidoilaria
Zer du anaiak beste inork ez duenik?
BEÑAT: Unai bertsolaria da, eta bada marrazkilaria ere. Hitzen unibertsoa ikusten du, bertsoen kontatzeko modu hori, hizkuntzaren erabilera eta estetika. Aldi berean, badauka komikiaren eta marrazkiaren estetika ere: txikitatik marraztu izan du. Errealitateari begiratzen dionean, nik ikusten ez ditudan gauzak ikusten ditu, iruditan ikusten du mundua, eta trazutik. Normalean, bat ikusten duenak ez du bestea ikusten; nik, adibidez, ez dut trazutik ikusten mundua. Bietatik ikustea ez dut uste gauza ohikoa denik, eta hori badu Unaik.
UNAI: Zaila da esaten. Agian edozein gai eman eta beti duela ideia interesgarri bat, posizio bat ondo defendatuko duena; eta momentuak eta ikus-entzuleak behar duen hizkuntzara oso ondo eramango duela. Hemen ere horixe egin du. Oso zabal hitz egin genuen komikia zertaz egin hitz egin genuenean, eta askotan harrituta uzten nau. Beñatek aurrez idatzi duen bezala idatzi izan ez balu, ez nintzatekeen inoiz helduko irudi horietara.
Komikietan bertsoak ez dira ohikoak, are gutxiago off-eko ahotsean. Aparteko tonu baten bila?
BEÑAT: Bertsoaren presentzia eta metrika sartzea ez da propio bilatutakoa izan. Nire kasuan, asko kostatzen zait orri zuri baten aurrean jartzea eta horri hitz egitea. Bertsoak ematen dit modua ideiak egituratzeko, baduelako molde bat, eta erosoago sentitzen naiz. Horretara egokitzeak laguntzen du nire burua ordenatzen. Nik hala pentsatzen dudanez, iruditzen zitzaidan Martinen pentsamenduak ere metrika baten barruan agertu behar zuela. Arraro eta ezohikoa izan daiteke, baina komikian aurrera egin ahala zentzua du, eta iruditzen zait irakurlearentzat ez dela hain arrotza izango.
UNAI: Tokia egin diogu, gu ere bertsotan askotan aritzen garelako eta natural ateratzen zaigulako. Gainera, Martin bertsolaria izanik, bat zetorren gaiarekin. Eta niri ere, ideia asko hamar-zortzian etortzen zaizkit. Ez dakit zenbateraino konturatuko den jendea bertsoak direla. Eta ez dakit zenbateraino konturatu beharra dagoen ere.
Esana duzue Azken afaria komikiak amaiera irekia behar zuela. Izango al du hirugarrena Martin Artolak?
BEÑAT: Gugandik gertuko istorio bat kontatzen saiatu gara, eta bizitzan ere bukaera itxiak gutxitan izaten dira. Bakarra egoten da itxia, eta azkena izaten da normalean. Azken afaria-k derrigorrez behar zuen irekia, baina ez hirugarrena etorriko delako, komikiak hori eskatzen zuelako baizik. Hortik aurrera, hirugarrena idazteko indarrik ez daukat; digestioa egin behar dut. Nire lanbidea ez da komikigintza, eta nire betiko lanetara bueltatzeko gogoz nago; orain horretan dut burua. Gaur eta hemen, esango nuke hirugarrenik ez dela izango; lau urte barru, auskalo.
UNAI. Ikusiko da. Zaila ikusten dut orain horri erantzun bat ematea. Bidea da borroka egin genuenean eta segidarik izango ote zuen galdetzen zigutenean ere zaila ikusten nuen horren jarraipena. Uste dut lehenengo hartan jendeak jakin nahi zuela Martinek txapelketa irabaziko ote zuen, edo zer emaitza izango zuen. Eta hortik zetorren bigarrena egingo ote genuen zalantza. Hemendik urtebetera edo bi urtera ikusi beharko da zer tenpletan gauden, zer dugun esku artean, eta ea kontatu nahi dugun ezer ba ote dagoen.
