Mendikotako elizaren parean (Zuberoa) du tailerra Gonzalo Etxebarriak (Bilbo, 1954). Uztaro kolektiboa sortu ondotik egonkortu zen han. Tailer barnak artista baten etxearen itxura eta giroa du. Solasaldia eta argazki saioa girotzeko, France Musique irratiko musika klasikoa jarri du tindatzaile mustatxadunak. Etxetxoaren gaineko partean, berriz, Pette ari da lanean, Gonzaloren semea. Sabaia hark egin afixaz emokatua da. Kafea esku artean hartu ondoan jaitsi da beheitiko partera, eta argazki saioa pintzelen, paperaren eta tindu ontzien artean egin du Etxebarriak. «Hau tortura hutsa da» erran du, irriz. Baina hortik gutira, argazki saioa finitzen ari zela, bere azken obrak erakutsi nahi izan ditu. «Artistaren egoa beti gailentzen da, eta posible litzateke ene azken taulen aitzinean argazkia ateratzea?». Argazkilariak baiezko keinua egin dio buruarekin, eta kolpez atera ditu tindatu azken obrak. Bata bertzearen ondoan eman ditu tailerreko apal nagusiaren kontra, eta haiei begira jarri da irriz, besoak gerrian emanik. «Hauek dira ene azkenak» erranez itzuli zaio kazetariari.
Zure azken obrak atera dituzu. Erakusketa bat prestatzen ari zara?
Barkoxen eginen dut erakusketa bat apiril hondarrean, eta hauek dira nire azken obrak [besoa luzatuz erakutsi ditu]. Barkoxe Bizi elkartearekin ari naiz erakusketa lantzen, eta izugarri kontent naiz.
Non inspiratu zara obra hauek egiteko?
Ideiak atzemateko arrangurak nituen, eta azkenaldian hauen atzemateko iturri gehigarri bat izan behar dut. Iaz, Eliane Hegiapalen argazkiak erabili nituen Mozorro erakusketa egiteko. Azkenaldian, planoak eta koloreak landu ditut paisaiekin batera. Kolore guti erabiltzen ditut, eta oro har beti berak dira: Prusiako urdina, Indiako horia, karmin gorria, zuria eta beltza.
Noiztik hasi zara kolore horiek bakarrik erabiltzen?
Autodidakta naiz, eta, gauza batek beste batera eraman nauenez, konturatu naiz pintura hizkuntza bat dela eta horren arabera jokatu behar dela. Obraren gibela eta sakontasuna lortzeko erabiltzen ditut kolore horiek, niretzat egokienak baitira bi aldaera horiek lantzeko.
Zer koloretara jotzen duzu errazen obra bat egiteko?
Kolore biziak maite ditut. Azken obretan urdina baliatu dut, eta, bidez batez, urdin gama guziak baliatu izan ditut ene ibilbidean. Obrei kontrastea eta argia emateko, gorriaren gama guziak xerkatu eta landu ditut luzaz, baita horiarenak ere. Bestalde, leiho ttipi batzuk eman ohi ditut, obraren gai nagusiaz gain beste gai batzuk sartzeko. Leiho horiei esker, elementu gehigarri bat eman diezaiokezu tindulanari. Argi dut ez dudala hutsetik sortzen: inguruko lanez eta bizitzaren zikloez baliatzen naiz inspirazioa atzemateko.
Tindua ikasteko zikloa Debako arte eskolan hasi zenuen, ezta? Jorge Oteiza ere gurutzatu omen zenuen...
Arribatu nintzelarik, Oteiza jadanik joana zen, baina hark sortu zuen arte eskola. Laborategi horretatik pasatu baizik ez nintzen egin. Guillermo Andonegirekin eta Iñaki Alvarezekin ibili nintzen, eta bakoitzak xerkatzen genuen gure egiteko manera. Hori izan da garrantzitsuena niretzat. Artean gauzak egin behar dira, eta, nola ez, inguruan egiten dena behatu.
Beraz, zure artea egiteko garai bateko artista frankori so egin diezu?
Anitz markatu ninduen Gaur kolektiboak, Jose Luis Zumeta, Jose Antonio Sistiaga eta Rafael Ruiz Balerdi tartean zirela. Aitzindariak izan ziren, eta biziki garrantzitsuak izan zaizkit ene ibilbidean. Egile handiak ezagutu baino lehen, haurtzaroa Bilbon iragan nuen. Anaia biziki tinduzalea zen, eta lehen aldikotz hamasei urterekin hasi nintzen galerietan obrak harekin so egiten. Kulturarako zaletasuna familiarengandik jaso nuen: pribilegiatua naiz horren aldetik.
Gaztaroan, berriz, militantzia politikoan sartu zinen.
Debako arte eskolako zikloa finitu ondotik, Bilbora itzuli nintzen. Laia alderdian sartu nintzen, eta han eman nituen militantziarako lehen pausoak. Santutxuko liburu denda batean lan egiten nuen paraleloki. Garai bertsuan Joseba Sarrionandia arrastatu zutela oroitzen naiz, eta 1980ko abenduan muga pasatu nuen. Ondotik Parisera joan nintzen, eta Gironde eskualdean ere lan egin nuen mahatsa biltzen. 1983an finkatu nintzen Zuberoan.
«Anitz markatu ninduen Gaur kolektiboak, Jose Luis Zumeta, Jose Antonio Sistiaga eta Rafael Ruiz Balerdi tartean zirela. Aitzindariak izan ziren, eta biziki garrantzitsuak izan zaizkit ene ibilbidean»
Ihesak presentzia handia ukan du zure bizian. Sorkuntzan ere eragin du faktore horrek?
Ihesak deserrotze bat eragin dit, baina artea baliatu dut erroak berriz egiteko. Halako momentuetan bizitzen segitu behar duzu, edo, bestenaz, erortzen zara. Halakoetan, sorkuntza motor motibagarria izan zait, eta ihesak sortzeko motibazioa eragin dit. Ez da ene obretako gai bat izan, baina tindatzeko bultzatu ninduen egoerak.
Pentsa daiteke Parisko ekosistema kulturalak ere gauza anitz ekarri zizkizula.
Ikaragarrizko aberastasun kulturala ezagutu nuen han. Betiko markatu ninduen Jean Fautrier arte modernoetako margolariak. Gauza organikoak baliatzen zituen tindulanak egiteko tenorean.
Eta nolaz joan zinen Gironde eskualdera ondotik?
Mahastietan lan egiteko joan ginen, baina han esplotatuak ginen. CGT sindikatuan sartu nintzen, eta hango sindikalista batek erran zidan lanaren banaketan ez zela erromatar garaitik deus aldatu. Nobleek zituzten gazteluak, eta beste guziak esklaboak ginen. Gaztelu inguruetako jende batek ez zuen ez argirik ezta urik ere oraino!
«Ihesean zarelarik, bizitzen segitu behar duzu, edo, bestenaz, erortzen zara. Halakoetan sorkuntza motor motibagarria izan zait, eta ihesak sortzeko motibazioa eragin dit»
Eta handik Zuberoara joan zinen?
Lehen aldikotz 1979 inguruan Joseba Sarrionandiarekin maskaradak ikustera etorri nintzen Barkoxera. Zuberoa eremu aski azkarra zela ikusi nuen, kulturalki indartsua nolazpait. 1983an finkatu ginen Barkoxen, etxe bat alokatuz. Ondotik etorri zen Uztaro kolektiboaren sorrera. Mauleko jauregiaren nagusia ikustera joan ginen, eta hark lokal bat eman zigun. Jende ona gurutzatu nuen garai hartan.
Nolako panorama kulturala zen Zuberoan? Nola integratu zinen sare hartan?
Harritu ninduen jendeak gauzei nola behatzen zien, begirada zer maneratan pausatzen zuten. Jende guzia mareatzen dut erranaldi horrekin, baina hala sentitu nuen nik. Enetzat aise izan da gauzak eraikitzea jendea jiten zelako gure proiektuak ikustera. Garai hartan, Argilo elkartean, beste errefuxiatu politikoekin batera —Jose Alberdi tarteko—, Pitxu alfer haundia film ttipiaren hondoa eta paisaiak egin nituen. Momentu hartan ene buruari erran nion Zuberoan eroso bizi nintzela, ontsa nintzela. Sorkuntza egiteaz gain, lan ttipiak egiten hasi nintzen laborariekin; haien laguntzailea nintzen funtsean. Haiekin egoten nintzen, eta jendea ezagutzeko tresna ezin hobea izan zen.
Uztaro sortu zenutelarik, zer motatako publikoa hurbiltzen zitzaizuen?
Denetarik etortzen zen, baina ez dut behin ere azalpenik eman behar izan; errespetuz jokatu du jendeak. Laborariak, irakasleak eta artistak jin zitzaizkigun. Baina, halere, erran dezagun jende progresista zela, oro har.
Arte sare herrikoi bat sortu duzue denborarekin. Hautu kontziente bat izan da arte instituzionaletik kanpo gelditzea?
Demagun instituzioengandik ongi pagaturik bizi nintekeela, baina jendearen sostengurik ez banu, zer gertatuko zen? Niretzat, kasu horretan arteak ez du funtzionatzen.
Horrekin adierazi nahi duzu elite batek gidatzen duela artea?
Ez dut ukatzen puntako gauzak egiten direla, baina elite bat dago artean, eta horrek inposatzen du estetika jakin bat. Non dago sorkuntza, zer funtzio betetzen du? Nire obra baliagarritzat jotzen ez den artean kokatzen da, eta espero dut horretan segituko duela. Historian, betidanik, baliagarria denaren eta baliagarri ez denaren arteko bereizketa egin da, eta dikotomia hori Voltairerengan eta Ravelengan ikus daiteke, adibidez. Atzematen dut, egun, baliagarrian bakarrik bizi garela.
Baliagarritzat jotzen dena sosez lagundua baita? Guggenheimen erakusten dena da baliagarritzat jotzen dena zuretzat?
Joan den aldian Guggenheimera joan nintzelarik, jendez lepo zegoen, eta ondoko karriketako galeriak hesten ari ziren pixkanaka. Oro har, jendea museora doa argazkiak hartzera eta paseatzera, eta ez du bortxaz momentu intimorik sortzen obrekin.
Eta, oro har, museo anitzen gibelean erakunde pribatuak kokatzen ari dira.
Bai, eta estetika jakin baten inposaketaz aritu behar badut, Francois Pinault industrialaren museoetako obrek markatu naute azkenaldian. Venezian ireki zuen museo bat, eta berriki Parisko Merkatarien Burtsa erosi du obra batzuk erakusteko. Harritu nau milioika kostatu den eraikin batean paper bat bi txintxetarekin ematea bakarrik. Kontzeptu jakin bat sortu dute, eta hautatzen dute arau estetikoa zein izanen den. Eta, gainera, obra horiek unibertsalak balira bezala saltzen dituzte, baina beren botere eta harreman piramide hori ez dute hausten: artearen jauntto berriak dira.
«Obrak unibertsalak balira bezala saltzen dituzte, baina beren botere eta harreman piramide hori ez dute hausten: artearen jauntto berriak dira»
Baina, aldi berean, sekulako obrak erakutsiak izan daitezke halako lekuetan, ezta? Kontraerrana da.
Sekulako obrak izan daitezke bertan, bai. Adibidez, Damaris Panen obra bereziki maite dut, baina BMW taldearen saria irabazi berri du, eta horrek zirkuitu oso bat irekiko dio. Artearen merkatu sistemak zenbaitzuk behar ditu, eta ez du jende sobera behar, ez baititu denak biltzen ahal. Nik sinesten dut denak artistak izan gaitezkeela baldin eta hezkuntza artistikoa ukaiten dugun.
Irakasle zinelarik, entseatu zinen sentsibilitate artistikoa transmititzen?
Sorkuntza helburu hartuta tailerrak egin izan ditut hemen, eta horrez gain kolegioetan artea irakasten nuen. Aspe ibarreko kolegioan nintzen, baita Atharratzekoan ere. Izugarriko esperientzia izan da irakaskuntza niretzat. Nahi nuen guzia egin nuen! Hezkuntza programa minimoki segitzen nuen, baina, adibidez, ikasleei erraten nien etxetik janaria ekartzea horrekin eskultura baten egiteko! Ene kabuz egiten kapable ez nintzena ikasleekin egiten nuen.
Ibilbide hori guzia eginik, aurten 72 urte dituzu. Nola ari zara zahartzen?
Zenbat aldiz lehen baino nekezagoa zait gauzak konprenitzea. Ni espresionismoan naiz oraino: ez naiz minimalismoan eroria. Anitz aberasten naute besteen lanek, eta, krisi garaian bagaude ere, sorkuntzak segituko du.
