«Presentzia eman nahi izan diet ahotsei, baina ez dira entzuten: hor dago jokoa». Euskal buztingintzako emakumeen memoria eta ondarea ahots uhinen bidez berregin du Ra Asensi artistak (Bilbo, 1989): «Absentzia horren presentzia erakutsi nahi nuen, nahiz eta kontraesana izan. Hiru dimentsioko forma eman diet ahotsei». Uhinak erakusketa jarri berri du martxan Bilboko Euskal Museoan, eta abenduaren 28ra arte egongo da ikusgai.
Irungo (Gipuzkoa) Porcelanas Bidasoa fabrikako langile ohiei egindako elkarrizketetan oinarritutako entzute eta ikerketa prozesu bat abiatu zuen Asensik 2021ean. Emakumezko behargin ohien testigantzak jaso asmo zituen, baina isiltasuna baino ez zuen aurkitu. Hori dela eta, zeramika tailer bat antolatu zuen Irunen, edonor joateko modukoa, eta bertaratu zirenei azaldu zien zer zebilen ikertzen. Eta eskaera bat egin zien: «eskuak lokatzetan» zituztela bururatzen zitzaien edozein esaldi berari esateko, eta grabatu egingo zuela.
«Ez nuke esango ahotsak isilaraziak izan direnik, baizik guztiz kontrakoa: ahotsak hor zeuden, eta soilik lekua eman behar zitzaien; leku bat eduki dezakeguna, egon eta mintza gaitezkeena, entzun dezakeguna»
RA ASENSIArtista
Sei parte hartzaileren esaldi bana jaso zuen, eta ahots uhinok terrailetan materializatu zituen. Horiek erabili ditu erakusketaren pieza zentralak osatzeko. Era horretan, isiltasunari ahotsa eman dio, eta ahotsari «hiru dimentsioko forma», nahiz eta «paradoxikoki» ahots horiek ezin diren berriro entzun. «Ez nuke esango ahotsak isilaraziak izan direnik, baizik guztiz kontrakoa: ahotsak hor zeuden, baina lekua eman behar zitzaien; leku bat eduki dezakeguna, egon eta mintza gaitezkeena, entzun dezakeguna», azaldu du Asensik.
Haren obretan, agerikoa da uraren eragina ere. Eltzeen lantegietan bildutako buztinak eta Kantauri itsasoko algen efektuek osatzen dituzte oxidoz beiraztatutako gresak. Corten altzairuzko egituren gainean jarrita daude, eta ura igarotzen da barrutik; «Iturribidekoa», zehaztu du Asensik. Materialak erakusketan zehar eraldatu egiten direla nabarmendu du: «Erakusketa bizia da».
Asensik berak sortutako piezez gainera, erakusketa berean badira Gordailuak (Gipuzkoako Ondare Bildumen Zentroak) lagapenean utzitako eta Bilboko Euskal Museoaren bildumako zenbait objektu eta artelan ere. Esate baterako, Eulalia Abaituaren argazkiak, XX. mendera arte emakumeek ur edangarriaren garraioan zuten rola erakusten dutenak, zeramikaz eginiko pegarrak erabiltzen baitzituzten. Historian horren lan garrantzitsua izanagatik, bigarren mailan geratu da, gizonen lanen itzalpean. Hala, Uhinak erakusketaren bidez, Asensik argitara atera nahi ditu emakumeen lan horiek, zeramika eta buztingintza, eta uraren garraioa. «Loturak historia geruzak dira; horiek induskatzeaz arduratu naiz, arkeologoak bezala, baina beste era batean: poetikoagoan. Lurraren azalak oso presente daude hemen, eta jendea gonbidatu nahi nuke etortzera, sentitzera, amestera eta gurekin pentsatzera», esan du artistak.
Emakumezko diseinatzaile bakarra
Conchita Lacaren katiluak ere badaude erakusketan, portzelanazko lore fin ederrez apainduak, horiek ere ikertu baititu Asensik. Porcelanas Bidasoako diseinatzaile bat izan zen Laca, Haizea Barcenilla erakusketaren komisarioak azaldu duenez: «Emakumezko diseinatzaile bakarra zen. Normalean, gizonak ziren diseinatzaileak, eta emakumeek dekorazioa aplikatzen zuten». Lacaren piezak aurrez ikusgai izan dira Euskal Museoan, baina orain protagonismo berezia hartu dute, Barcenillaren ustez. Izan ere, aurretik portzelanazko beste objektu batzuen artean ageri ziren, baina erakusketa honetan leku propioa dute. Alabaina, «pieza oso apaindu, pertsonalizatu eta bereziak» dira, Porcelanas Bidasoako seriekoak ez zirenak, eta oparitu egiten zirenak.
Era berean, badira Lacaren pieza esklusibo bi, Asensik Gordailuan topatu zituenak, Artelekuko bilduman. «1980ko hamarkadan, Conchitak 60 urte inguru zituela, teknika berriak ikasten jarraitzen zuen; grabatuko ikastaro batera joan zen, eta, bertan, bi lan hauek egin zituen», azaldu du Barcenillak. Porcelanas Bidasoan egiten zituen lanak «ornamentazioz beterikoak eta distiratsuagoak dira, feminitatearen ikuspegi pixka bat klasikoago bat dutenak», eta aurkitu berri diren bi pieza horiek logika hori hausten dute.
«Loturak historia geruzak dira; horiek induskatzeaz arduratu naiz, arkeologoak bezala, baina beste era batean: poetikoagoan. Lurraren azalak oso presente daude hemen, eta jendea gonbidatu nahi nuke etortzera, sentitzera, amestera eta gurekin pentsatzera»
RA ASENSIArtista
Gainera, badira ikus-entzunezko pare bat ere, erakusketa ulertzen eta osatzen laguntzen dutenak. Bertan ageri dira, Asensiren azalpenak ez ezik, Blanka Gomez de Segura Euskal Buztingintza Museoko zuzendari eta artisauaren «ahotsa eta lana» ere, besteak beste. Ikus-entzunezkoen bidez, erakusketa irakurtzeko jarraibideak emateaz gainera, «immaterialtasuna materialtasunera ekartzen» saiatu direla adierazi du Aloña Intxaurrandieta museoko erakusketa teknikariak: «Nola egiten diren pieza horiek, nork egiten dituen, zer erabilera duten, zer esanahi duten, zer testuingurutan sortu diren... Jakituria hori guztia, askotan ahoz baino transmititzen ez dena, oso garrantzitsua da, eta hemen jarri nahi ditugun proiektu guztien oinarria izatea nahi dugu».
Kukula gune berria
Duela aste batzuk ireki zituen berriro ateak Bilboko Euskal Museoak, obrengatik itxita egon ostean. Aditzera eman dutenez, 20.000 bisitari inguru izan ditu jada. Bada, Asensiren erakusketarekin estreinatu dute Kukula gunea. «Tradizioa eta garaikidetasuna, oroimena eta sorkuntza» lotu asmo ditu guneak, Sorkunde Aiarza Bilboko Euskal Museoko zuzendari kudeatzailearen hitzetan: «Espazio berri hau bokazio oso argiarekin sortu da: artista garaikideak gonbidatzea gure bildumarekin elkarrizketak sor ditzaten eta bilduma orainalditik berrinterpretatu dezaten. Gure ondarea aktibatzeko, jarrera berriak sortzeko eta publiko berriarengana hurbiltzeko beste modu bat da».
