Kafetegiko terrazako mahaiaren bueltan eseri orduko zoriondu du emakume batek, eta irribarretsu eman dizkio eskerrak Ricardo Ugartek (Pasai San Pedro, Gipuzkoa, 1942). Gaur bertan jasoko ditu zorion hitz gehiago, omenaldia egingo baitiote sorterrian: bere ibilbide luzean «euskal eskulturari egindako ekarpen handia» aitortzeko eta eskertzeko, Eskua saria emango dio Eskuahaldunak Eskultoreen Elkarteak, Pasai San Pedroko udal aretoan 19:00etan egingo duten ekitaldian. «Oso hunkituta nago. Batetik, omenaldia kideen partetik datorrelako, Guillermo Olmo eskultore bikainak gidatzen duen elkarteak antolatuta. Eta, bestetik, niretzat oso kutuna den leku batean izango delako; Xabier Portugalek, alkate zela, espazio hura inauguratzeko erakusketa bat egiteko eskatu zidan; beraz, orain areto horretara itzultzea, zer eta omenaldi bat jasotzeko, are hunkigarriagoa da».
Saria jasotzeko atarian, apal, goxo eta esker onez mintzo da bere ibilbideaz. Hirurogei urteotan, denetariko moldeak landu ditu, hala nola pintura, obra grafikoa, grabatua, poesia eta argazkilaritza; baina eskulturan nabarmendu da batik bat. Eskulturaren Euskal Eskolako kide, euskal arteari haize berriak ekarri zizkion belaunaldiaren parte da. «Bost izan ginen Eskulturaren Euskal Eskolako kideak: Oteiza, Txillida, Basterretxea, Mendiburu eta ni nau, gazteena. Denak hil dira, eta bakar-bakarrik geratu naiz; orain patriarka naiz», adierazi du, irribarrez. Datorren urtean erakusketa handi bat zabaltzekoa da Donostiako Kubo aretoan, eta hori darabil buruan orain. Segitzen du lanean. «Honek huts egiten ez duen bitartean [burua hatzarekin ukitu du], luzerako daukagu eskultorea».
1967an egin zenuen zure lehen erakusketa, Donostiako Barandiaran galerian. Hainbat pintura ez ezik, burdinazko plantxa laukizuzen batzuk ere erakutsi zenituen; horiek izan ziren zure eskultore ibilbidearen lehen hazia. Esan liteke pinturaren bidez iritsi zinela eskulturara?
Bai. Nestor Basterretxea laguna ere, esaterako, pinturarekin hasi zen, eta gero jo zuen eskulturara.
Zerk erakarri zintuen eskulturatik, hura lantzeari ekiteko?
Pintura ere landu dut aldi berean; bazter uzten ez dituzun tresnak dira, eta elkarri lotzen direnak. Baina eskulturak deitu egin ninduen nolabait, eta bizitza osoan segitu dut eskulturak sortzen.
Eskultura eta pintura ez ezik, poesia ere landu duzu, argazkia ere bai, obra grafiko asko sortu, arkitektura interesatu zaizu... Zer ekarri dizute beste arte horiek?
Niretzat elkarri lotuta daude denak. Literaturaren arloan, 1970ean saiakeraren alorreko Irun Hiria saria irabazi nuen, Collage num. 1 lanarekin. Eta garai berekoa da Estela eskultura. Aldi berean hainbat arlotan aritu izan nintzen lanean, dena aldi berean, dena dagoelako elkarri lotuta. Tresna ezberdinak dira, eta bata edo bestea hartzen duzu, hori da dena.
Lehen erakusketa hartako plantxetatik errektangularismoa deitu zenuena sortu zen. Nola azalduko edo definituko zenuke?
Horixe da. Plantxa errektangularrak ziren, eta haiek elkarri soldatuz, eskultura bat sortzen zen. Geroago, modulu huts batzuk lantzera igaro nintzen, eta horren emaitza Estela litzateke, Donostiako Mendeurrenaren plazan dagoena. Donostiako I. Nazioarteko Biurtekoan saritu zuten, eta 1970eko urtarrilaren 20an inauguratu, haur danborrada bat eta guzti; oso hunkigarria izan zen.
Hasieratik, burdina izan da gehien erabili duzun materiala. Zer du beste batzuek ez dutena?
Bai, beti izan da protagonista nire obran. Burdinak aukera ugari ematen ditu, eta harekin oso ongi komunikatzen naiz. Gogortasuna ez ezik, malgutasun handia ere badauka; zenbait tresna industrial erabilita, plantxak plegatu egin ditzakezu, eta, esaterako, brankak egin. Branka asko egin ditut, Pasai San Pedron jaioa izanik, itsasoa nire obra guztietan oso presente baitago.
«Burdinak aukera ugari ematen ditu, eta harekin oso ongi komunikatzen naiz. Gogortasuna ez ezik, malgutasun handia ere badauka»
Pentsatzekoa da burdinarekin lan egiteko teknika eta prozesu jakin batzuk ikasi behar izan zenituela. Ikasketa prozesu hori esperimentazio prozesu ere izan zen aldi berean?
Bai. Tailerrek zerikusi handia izan dute horretan, material eta tresna ugari dituzten tailerrak behar dituzulako piezak plegatzeko. Ni Mendia y Murua tailerretan hasi nintzen lanean, [Donostiako] Gros auzoko San Frantzisko kalean; bertan egin nuen bolumena zuen lehen eskultura; Estela, alegia. Eta gero bertan segitu nuen lanean, haiekin. Bertako langileekin ikasi nuen; oso onak ziren, oso ongi zekiten hala soldatzen nola plegatzen, eta hala, ni ere ikasiz joan nintzen.
Aipatu duzu, baina itsasoa ere konstante bat da zure obra osoan: brankak ez ezik, baita aingurak, mutiloiak, belak eta haize orratzak ere... denetariko itsas elementuei lotutako eskultura serieak egin dituzu. Gehien inspiratu zaituen gaia izan dela esango zenuke?
Bai. Itsasoa beti dago presente nire obran. San Pedrokoa izanik, etengabe egon naiz itsasoari begira.
Bitxia da: Eskulturaren Euskal Eskolako bost kideak zineten kostaldeko herrietan jaioak, baina agian zeuk landu zenuen itsasoaren iruditeria gehien, ezta?
Bai, hori Miguel Pelayo Orozko idazleak deskubritu zuen, Jorge Oteizaren lagun mina zenak. Baina bai, nik landu dut gehien; itsasoak blaitu egin nau, eta etengabe elikatu nau.
Esan izan duzu zure obran sintesi prozesu batera iritsi zarela. Helburu bat zen bere horretan ala naturalki heldu zinen horra?
Eboluzionatuz joaten zara. Gerora, denborarekin, deskubritzen duzu agian hasierako eskultura batean bi sartu dituzula. Eta gero jabetzen zara kenduz eta kenduz joaten zarela: isiltasunerantz eboluzionatzen duzu, eta isiltasunak sintesira eramaten zaitu. Esaterako, puntu batean elkar ukitzen duten bi plantxak egiten dute branka bat; begira zein elementu soilekin osatzen duzun obra bat. Prozesu natural bat izan da.
«Kenduz eta kenduz joaten zara: isiltasunerantz eboluzionatzen duzu, eta isiltasunak sintesira eramaten zaitu»
Gaur taldea publikoki aurkeztu zuteneko erakusketan izan zinen, Barandiaran galerian hura ere, 1966an. Eta garai hartako argazkietan sortzaile talde handi bat ageri zarete, denak elkarrekin solasean. Nola bizi zenuten garai hartan artea?
Lagun handiak ginen, eta arteak elkartzen gintuen, erabat gutxiesten zen garai batean. Garai gogorrak ziren, eta begira, badut anekdota bat. Artisten elkartearen zuzendaritzan egon nintzen, eta behin aipatu zidaten ea hitzaldi bat egingo ote genuen; lagunei esan genien etor zitezela, elkarrekin hitz egitera. Kontua da halakoetan hizlariek esango zutena Gobernu Zibilera bidali behar zenuela aurrez, eta han, zigilua jarri, eta hitzaldia egiteko oniritzia ematen zizutela. Baina... polizia bat bidaltzen zizuten, bibotetxo fin bat zuen tipo bat, inork ezagutzen ez genuena. Eta han, honetaz eta hartaz ari ginela, seko aspertzen zen, lo hartzeraino; eta behin lo hartzen zuenean, nahi genuenaz hitz egiten genuen, noski! [barrez]. Hala izaten zen.
Lagunarte horretan asko hitz egingo zenuten elkarrekin arteaz, norbere ikuspegiaz... Nola eragin zuen horrek zure obran?
Bai, nik uste dut laguntasun, kidetasun eta elkartasun horrek modu positibo batean eragiten zuela. Nik batez ere Oteiza eta Basterretxea izan nituen lagun minak, eta hirurok behin baino gehiagotan egin genituen erakusketak elkarrekin. Oviedon, esaterako, erakusketa handi bat egin genuen 1991n, Asturiasko Aurrezki Kutxak antolatuta, eta bikain geratu zen. Eskulturaren Euskal Eskolaren parte izan ginen bostok, berriz, erakusketa bakarra egin genuen elkarrekin, Madrilgo Skira galerian.
Bestalde, garai batean Herri Irratian saio bat egiten nuen, Rincón bohemio. Elkarrizketak egiten nizkien lagunei eta erakusketak zabalik zeuzkan jendeari, eta gogoan dut oso polemikoa izan zen erakusketa bat: Amable Ariasek Donostiako udal aretoan jarri zuena.
Zergatik izan zen polemikoa?
Amablek erakusketa bat egin zuen pinturarik gabe, hutsik zeuden marko batzuekin. Eta imajinatuko duzunez, polemika izugarria sortu zen, erabat berritzailea zen urratsa izan baitzen. Sekulakoa muntatu zen erakusketa harekin! Amable gizajoa larrutu egin zuten.
Garai hartako artista batzuek haustura bat ekarri zenuten ordura arte artea ulertzeko moduan...
Bai, eta planteamenduak erabat berritzaileak ziren. Baita humanistak ere.
Eta bertako publikoaren harrera orduan...
Egurra ematen ziguten gu guztioi. Modernoa eta garaikidea zen guztiari egurra, erabatekoa. Jendea ohituta zegoen pintura akademikora, paisaiatxoetara eta abar; hori onartzen zen. Baina zu iristea zure errektangularismoarekin, Amable bere espazio hutsekin... hori jendeak ez zuen jasaten.
«Egurra ematen ziguten gu guztioi. Modernoa eta garaikidea zen guztiari egurra, erabatekoa»
Eta garai hartako arte kritikak?
Gauza bera. Izan zen oso kritikari on bat, Antonio Viglione; gizon kultua zen, aurrerazalea, eta harekin gustua ematen zuen. Baina gainerakoekin... [barrez].
Baina aurrera egin zenuten, ideia sendoak zenituzten.
Oso irmoak, bai. Egin beharra zegoen.
Zergatik?
Artearen eta kulturaren munduaren barruan aurrerapauso bat zelako.
Agian lehen urte haietan ez, baina denborarekin bai aitortu zitzaizuen hori...
Askoz ere geroago... [barrez]
Zer uste duzu ekarri ziola euskal arteari Eskulturaren Euskal Eskolaren mugimendu horrek?
Uste dut bultzada kultural bat ekarri zuela. Garai hartan ez zegoen ez kultur etxerik, ez ezer; aldiz, bazegoen kultur grina zuen jendea. Eta halako batean, herri batetik deitzen zizuten, halako elkartekoek erakusketa bat egin nahi zutela esanez. Nik Renault 4L bat nuen orduan, eta, hala, eskultura bertan kargatu, eta herri hartara joaten ginen, obra eraman, bere lekuan kokatu eta kito, hura muntatuta zegoen.
Gogoan dut behin Tolosako Aranburu jauregian eskultura eta pintura biltzen zituen erakusketa handi bat antolatu zela. Orain Aranburu jauregia leku miragarria da, baina orduan oso-oso gaizki zegoen, kontuz ibili behar zenuen non zapaltzen zenuen, lurra ustelduta zegoen... eta han egin genuen. Gogoan dut Remik [Mendiburu] egurrezko pieza bat zintzilikatu zuela sarreran, eta nik eskultura bat kokatu nuela goiko aldean. Eta hura abiapuntu bat izan zen; gerora jauregi guztia zaharberritu zuten, eta bertan dago gaur egun kultur etxea. Beste batean, Ataunen, Aita Barandiarani omenaldia egin genion, eta han ere gora eta behera ibili ginen eskulturekin, baita ondoren harekin bazkari bat egin ere; pertsona maitagarria zen. Garai hartan halako batailetan genbiltzan etengabe, etengabe.
«Garai hartan ez zegoen ez kultur etxerik, ez ezer; aldiz, bazegoen kultur grina zuen jendea»
Euskal Herritik kanpo ere erakusketa ugari egin dituzu, hala nola Espainian, Frantzian, Alemanian, Japonian... Nolakoa zen harrera hemendik kanpo?
Nik uste dut hemendik kanpo harrera hobea izan zela. Esaterako, Wiesbadenen; hiriaren eta Donostiaren senidetzearen hamargarren urteurrenean, lehiaketa bat egin zuten eskultura bat han kokatzeko. Eta nire obra saritu zuten, zorte hori izan nuen. Gaztelu bat zen, zortzi metro luzekoa. Hara eraman nuen, eta han kokatu genuen, hiriaren erdigunean; Gipuzkoa plaza hau bezalako leku batean [ingurua seinalatzen du], baina askoz ere handiagoa [barrez]. Alemanian errespetu handi bat sumatu nuen, Japoniatik ere izugarri pozik itzuli ginen...
Lehen urte haietan ez, baina gerora, zure ibilbidean zehar, aitortza sentitu duzu?
Bai, ezin naiz kexatu; nire obra aitortua izan da, eta ezin naiz kexatu, ez.
Obra asko dituzu hainbat hiritan, aire zabalean. Eta, hain zuzen, zuk beti nabarmendu duzu eskulturak espazio publikoetan jartzearen garrantzia.
Noski, begira hau [2016an Pasai San Pedron egindako erakusketa baten katalogoa eskuetan hartu, eta udalerriaren sarreran dagoen Portu baterako aingura obraren argazkia seinalatu du]. Hemen ez dirudi, baina hogei metro luze da.
Hau da, agian, zure obrarik kutunena?
Bereziki maite dut, bai. Eta Estela ere bai, lehena izan zelako. Baina aingura hau, itsasoarekin duen harremanagatik, bereziki maite dut. Eta Blas de Lezoren omenezko bela ere bai, San Pedroko eliza parean dagoena.
Hirurak daude aire zabalean.
Bai. Estela Donostian kokatu nuenean, apenas zegoen obrarik aire zabalean, are gutxiago abstraktuak.
Baina zuk beti defendatu duzu hori.
Bai, eskulturak espazio publikoan egon behar duela, arrazoi soil batengatik: jendea ez delako joaten ez museoetara, ez galerietara, ez inora. Aldiz, bat-batean plaza batean eskultura bat topatzea lehen pauso bat da artera hurbiltzeko. Gaur egun, jendea ohituago dago.
«Eskulturak espazio publikoan egon behar du, arrazoi soil batengatik: jendea ez delako joaten ez museoetara, ez galerietara, ez inora»
Horri dagokionez, aldatu da egoera urteotan?
Gutxi gorabehera... [berriz barrez]. Museo askotan obra oso onak daude sotoetan gordeta, eta nik uste dut mugitu egin behar direla. Begira, adibidez, Madrilgo Reina Sofia museoak nire obra asko ditu. Madrildik gertu dagoen Leganes udalerrian kultur zinegotzi bat egon zen, eskultorea ere bazena, eta horrek ja pista bat ematen du [irriz]. Ba hark museoari proposatu zion, jabetzei uko egin gabe, uzteko obra haiek, aire zabalean museo bat egingo zuela. Eta egin zuen, aire zabaleko eskultura museo izugarri eder bat egin zuen. Gerora, han sortu zen auzo berri baterako obra bat eskatu zidan, eta hantxe dago Memoriaren branka. Gaur egun hunkitzen nauten gauzak dira.
Zuk zure obrak kalean ikusi nahiko zenituzke.
Hori da, egon behar duten tokian. Eskultura bat kalean egon behar da, jendeak ikus dezan eta goza dezan. Sarritan planteatu izan dugu, eta lortuko dugu halako batean, lata ematearen poderioz [barrez].
