Erdi jolasean eta erdi amorruz, jauregi baten leihoko kristala apurtzeko jaurtitako harri baten pareko zerbait izan ziren Jasper Johns artistaren margolanak 1950eko hamarkada amaieran. Espresionismo abstraktua zen nagusi orduan, eta haren aurka talka egiteko margotu zituen Johnsek bere bandera, mapa zein zenbakiak. Eta apurtu egin zen kristala. Pop artearen, arte kontzeptualaren eta arte minimalistaren aitzindaritzat jotzen dute adituek, baina hasierako lehen lan horiek ez ezik, sortzaileak hurrengo zazpi hamarkadetan egindako ibilbide osoa biltzen duen 140 artelan inguruko erakusketa antolatu du Bilboko Guggenheim museoak. Gaur egun 96 urte ditu artistak, eta erakusketaren aurkezpenean egotea ezinezkoa egin zaion arren, museoko arduradunek zehaztu dutenez, harekin «elkarlan estuan» aritu ahal izan dira lanean. Jasper Johns. Night Driver jarri diote izena, bigarren solairuko sei areto hartzen ditu, guztira, eta urriaren 12ra arte egongo da zabalik.
«Sasoi hartan, artearen esparruan, probokazio eta txiste moduko bat zen banderak margotzea». Enrique Juncosak egin ditu komisario lanak, eta, ezinbestean, artistaren bandera ezagunekin hasi du ibilbide kronologikoa. Baina Juncosaren hitzetan, saihestu egin behar dira Johnsen banderen margolanei buruzko interpretazio politikoak. «Erraz errekonozitzeko moduko irudiekin lan egin nahi zuelako aukeratu zituen banderak eta zenbakiak eta ituak», azaldu du. «Agian beste bandera batzuekin ez da hori gertatzen baina AEBetako bandera mundu guztiak ezagutzen du, eta hori egiten du noiz eta figurazioa aberraziotzat eta higuingarritzat jotzen zen garaian. Erreakzionarioa zen figurazioa orduan, eta horri aurre egin zion Johnsek. 'A, bai?', esan zuen, 'ba ikusiko duzue'».
Eta komisarioaren hitzetan, debate estetiko eta formal horren baitan ulertu behar da Johnsen banderak margotzeko hautua. Baina bada salbuespen moduko bat. Juncosak gogoratu duenez, Vietnamgo gerraren aurkako mugimendu nagusietako batek kartel bat egiteko irudia eskatu baitzion behin artistari, eta koloreak aldatuta zituen AEBetako bandera bat bidali baitzien berak. Komisarioaren hitzetan, bere herrialdea ere nolabait erratuta zegoela adierazi nahi izan zuen erabaki horrekin.
«Erraz errekonozitzeko moduko irudiekin lan egin nahi zuelako aukeratu zituen banderak, noiz eta figurazioa aberraziotzat eta higuingarritzat jotzen zen garaian»
ENRIQUE JUNCOSA Komisarioa
Suntsipen keinu batekin hasi zuen bere ibilbide artistikoa Johnsek. Ezabaketa ariketa batekin. 1954 eta 1955 urteen artean suntsitu egin zituen bere ordura arteko artelan guztiak, eta horren ostean hasi zen banderekin. Horrek berehala erakarri zuen kritikarien arreta, eta orduan hasi zen haren lana ezagun egiten ere, eta gaur egun ere lan horregatik da ezagun batez ere. Baina artistaren ibilbidea osatzen duten beste lan multzo esanguratsu batzuk ere biltzen ditu erakusketak. Haien artean dira, esaterako, bere tailerra irudikatzen duten neurri handiko artelanak, eta 2000 urtearen bueltan sortutako Catenaria izeneko formatu handiko piezak ere. Kolore grisak dira nagusi lan horietan, baina sokak eta zur puskak ere baliatzen ditu artistak, eta, horregatik, inpresio ia eskultorikoa uzten dute.
Duchampen arrastoan
AEBetako Georgia estatuan jaio zen Johns, Augusta izeneko herrian, 1930ean, eta bertan hasi zituen arte ikasketak ere. Gerora, ordea, New Yorkera joan, eta, besteak beste, Robert Rauschenberg, John Cage eta Merce Cunninghamen lagun egin zen bertan. Abangoardiako artea lantzen ari ziren guztiak, ordura arte gailendutako tradizioaz gainera, bestelako bideak probatzen, eta Johnsek ere berehala egin zuen bat joera horrekin. Marcel Duchamp izan zen haren beste eragin artistikoetako bat. Hain zuzen ere, haren Beira handia izeneko instalazioa baliatu zuen Cunninghamen dantza pieza batentzako eszenografia sortzeko. 1973an estreinatu zuten Walkaround Time emanaldia, eta harentzako sortutako eszenografiaren atalak dira Bilboko erakusketan ikus daitezkeen pieza handienetako batzuk. Piezak ez ezik, gainera, pieza haiek mugimenduan erakusten dituen dantza emanaldiaren bideo bat ere topatuko du bisitariak aretoan.
Rene Magritte margolari belgikarra da Johnsen beste erreferentzietako bat. Lisaburdina margolanak erakusten du hori argien. Magrittek maiz egin bezala, Johnsek ere jolastu egiten du bertan irudikatutako objektuaren eta irudikatutako objektuaren izenarekin. Margolanak, kasu horretan, arropa lisagailu baten siluetaren geometria uzten du bistara, eta, «iron» hitza irakur daiteke haren barruan; lisaburdina, alegia, ingelesez, eta, gainera, Magritten idazkera gogora dakarren letra motarekin.
Baina Magrittena eta Duchampena bi adibide baino ez dira, erakusketan argi ikus daitekeenez, etengabeko erreferentzia artistikoz josita baitaude Johnsen lanak. Esplizituak dira haietako batzuk, tituluan bertan egiten baitzaie erreferentzia, besteak beste, Pablo Picasso, Paul Cezanne, Loenardo Da Vinci, hainbat urtez bikotekide ere izan zuen Robert Rauschenberg, edota Frank O'Hara poetari ere, baina ilunagoa da beste irudi batzuen erreferentzien kasua. Egileak berak hala erabakita, gainera. Komisarioak nabarmendu duenez, Johnsek nekez onartu baitu inoiz bere lanei buruzko azalpenak ematerik.
«Espresionismo abstratuko artista nagusiak gaur egun maskulinotasun toxikoa deituko genukeen hori zuten, eta bi potrorekin pintatu behar zela esaten zuten; horregatik, Johnsek, bi pilotatxo txikitxo jarri zituen bere koadroan»
ENRIQUE JUNCOSA Komisarioa
Puntu parodikoa ere badute piezetako batzuek. Juncosak, adierazi duenez, adibidez, espresionismo abstraktuan nagusi zen ikuspegi artistikoari egindako burla zuzena da Pintura bi pilotarekin izenekoa. 1960koa da lana, eta, tituluak adierazi bezala, itxura abstraktuko margolan koloretsu batek eta haren erdian kokatutako bi pilotatxok osatzen dute pieza. Baina ironikoa da piloten aipamena, eta, komisarioaren hitzetan, espresionismo abstraktuaren nondik norakoak gidatzen zituzten gizonak dira artelanaren jomuga. «Mugimendu artistiko haren parte ziren artista nagusiak heterosexualak ziren, mozkorrak, emakumezaleak, eta gaur egun maskulinotasun toxikoa deituko genukeen hori guztia zuten. Bi potrorekin pintatu behar zela esaten zuten, eta Johnsen koadroan, bi pilotatxo txikitxo daude, horregatik».
Eta joera satiriko bera topa dezake bisitariak artistaren hainbat eskultura lanetan ere. Hori da hortz eskuila bat irudikatzen duen 1959an sortutako brontzezko piezaren kasua, esaterako. Hortz eskuila baten neurri bera dute eskulturak ere, baina zurden ordez, giza hortzak ditu muturretako batean, eta artelanaren tituluak borobiltzen du ideia, azkenik: Kritikariaren irribarrea.
Papereko lanak
Paper gaineko lanei eskainitako bi aretok osatzen dute ibilbidea. 1950etik ia gaur egunera arteko marrazki eta grabatuak ikus daitezke bertan, eta artistarentzat lan esparru horrek izan duen garrantzia nabarmendu du komisarioak. Kopuruagatik, hasteko, baina baita artistaren lan egiteko modua ere erakusten dutelako. Juncosak azaldu duenez, paper gaineko lan horietan argi ikusten baita artistak bariazioak eta moldaketak lantzeko zuen joera. «Harentzako marrazkiak ez ziren margolanak egiten amaitzeko aurretiazko lan bat». Maiz, gustuko zituen margolanen bariazioak probatzeko ere baliatzen zituen marrazki horiek, esaterako. Ondorengo lan modura, alegia.
2020koa da erakusketako lanik berrienetako bat. Metro eta erdi zabal da artelana, eta 168 zentimetro altu, eta bertan elkarrekin nahasian doaz konstelazioek osatutako irudien, Da Vinciren marrazkien zein ospitaleko itxarongelan zegoela ezagututako pertsona baten belauneko eritasunaren erreferentziak.
BBVA Fundazioa da erakusketaren babeslea, eta katalogo bat ere kaleratu dute. Artistari eta haren jarduerari buruzko hainbat ikerketa testu biltzen ditu liburuak, eta gazteleraz eta euskaraz daude testu guztiak.
