«Orain arte sekula ez nuen halako erantzunik jaso». Edorta Jimenezek (Mundaka, Bizkaia, 1953) Itxastxorien bindikapena poema bildumarekin abiatu zuen bere literatur ibilbidea, 1985ean, eta, nahiz eta geroztik beste bost poema liburu, zazpi ipuin bilduma, zortzi nobela, saiakeraren eta kronikaren artean dabiltzan bost liburu eta bi biografia ere argitaratu dituen, aitortzen duenez berria zaio Aizkorak eta gutunak (Elkar) nobelaren ostean jaso duen irakurleen berotasuna. Bermeoko Almika auzoan (Bizkaia) 1828an gertatutako benetako kasu bat kontatzen du liburuak, eta, horregatik, gune ber horretan egin du elkarrizketarako zita BERRIArekin. Itsasoa ikusten da muinotik, eta, hari bizkar emanda, barrualderantz luzatu du hatza. «Hemen zen Bilborako bidea», seinalatu du, eta, mendi magalean apartatu samar den baserri bat aipatu du gero izenez; nolabait ere, aipamen, izen eta keinu horiekin guztiekin, nobelan gertatzen dena inguruan duen paisaia horrekin zeinen lotuta dagoen adierazi nahi balu bezala. Inguru honetan bizi izan baitziren Joxepa Azketa eta Mariapepatxu Ormaetxea, eta inguru horretan zuten Agirretxu baserrian hil baitzuten aizkoraz senar eta aita zuten Juan Ormaetxea. Bertan atxilotu zituzten, lehenxeago eskuarekin markatutako bidetik eraman gero. Bilbon antolatutako exekuzio publikoan garrotez hil zuten Joxepa Azketa, eta handik urte batzuetara hil zen espetxean Mariapepatxu alaba. Eta benetako lur, jende eta ekintza horiek baliatu ditu idazleak bere literatur lana ontzeko.
Sakon ikertu dituzu hilketaren epaiketako paperak, orduak eman dituzu artxiboetan, eta sasoiari buruzko zenbait doktore tesi ere irakurri dituzu. Bildutako datu horiekin guztiekin etnografia edo historia egin beharrean literatura egitea izan da erronka?
Horixe da erronka: literatura egitea, eta, nire ustez, literaturan garrantzizkoena testua da. Liburuko ahots hori etorri zitzaidan, eta gero osatu nuen testua. Eta, horretarako, erabaki batzuk hartu behar ziren: kontaketaren aditz denbora, esaterako. Orainaldian kontatuko nuela erabaki nuen. Soinu bandarik ere ez diot jarri, hori delako zineak ekarri digun mundu ikuskeraren aldrebeskeriarik handiena: hiperemozioak; berez emozioa baduen horretan hiperemozioak jartzea. Liburu hau, horregatik, isiltasunean gertatzen da. Aditu behar dira kontakizunaren munduko zaratak eta usainak testuan. Bestalde, ez nuen nahi liburua luzeegia izaterik ere, eta etnografia eta halakoetan jaustea saihesten du horrek. Eta hizkuntzan ere nola edo hala txertatuta egon behar zen lekua eta garaia, baina ez dut egin nahi filologiarik, ezta etnologiarik ere, ezta historiarik ere.
Eta, zuretzat, horietaz guztiez aparteko beste zerbait da literatura, beraz?
Testua egin nahi dut nik. Eta kontatu. Ni kontakizunen apasionatua naiz.
«Soinu bandena da zineak ekarri digun mundu ikuskeraren aldrebeskeriarik handiena: berez emozioa baduen horretan hiperemozioak jartzen ditu. Liburu hau, horregatik, isiltasunean gertatzen da»
Kasu honetan, liburuan kontatzen duzun istorioa kasik eginda jaso duzu, eta, asmamena gehiegi baliatu beharrik gabe, dokumentatutako datuei oso itsatsita osatu duzu kontakizuna.
Gordeta dago epaiketa prozesuaren dokumentazioa. Hori dena euskaratu eta dakarren ordenan emanda, hasi eta amaitu, sekulako kronika da. Eta egin ere, egin nuen itzulpen lan hori. Kontua da ni hain nengoela horditurik istorioarekin, buruan galduta neukala.
Zer esan nahi duzu horrekin?
Uste nuen berez hori bazela nobela bat. Xabier Mendiguren editoreari eman nion: «Begira hau». Eta berak: «Ufa, ufa, ufa».
Eta ez.
Ez, noski! Osorik kopiatu nuen prozesuaren dokumentazioa gazteleraz, eta, gero, hori guzti hori euskaratu nuen. Baina bere horretan ezin zela utzi, eta hori nobelatu egin behar nuela esan zidan editoreak, eta hortik etorri da liburua.
Editorearekiko konfiantza izan zenuen, hortaz?
Harrikada bat jasotzea bezalakoa izan zen haren erantzuna. Nire onera etorri nintzen, eta nik ere ikusi nuen orduan.
«Exekuzioa idaztea izan da zailena, badakigulako Bilboko plazan hil zutela, baina nola egin eszena horren kontakizuna? Zelan eman emozio gorengo momentu hori?»
Misterioari ere uko egin diozu liburua sortzeko. Irakurleak hasiera samarretik jakingo du hilketa bat egon dela eta hiltzaileak nor diren.
Hori da. Eta orduan crescendo-a zein da? Crescendo-a da emakume bien egoera ikustea. Abokatuaren ahalegina. Etorriko ote den edo ez ote den etorriko barkamena. Emozioa ere badago, baina emozio konteniturik. Sentiberegia izan zitekeen istorio hau, eta hoztasun horrekin, kanpotik kontatu dut, ahal dela hor egiteko crescendo hori. Niretzat exekuzioarena idaztea izan da zailena, badakigulako Bilboko plazan egin zutela eta han eraiki zutela patibuloa, baina nola egin eszena horren kontakizuna? Zelan eman emozio gorengo momentu hori?
Soinu bandarik gabe.
Hori da! Eta une horretara heldu aurretik, kartzelako pasarteek ere hunkitu ninduten. 1828an, kartzela ondoan zegoen ostatuaren izena Adarra zen. Izen bereko ehunka taberna egon dira Euskal Herrian, baita Bilbon bertan ere, eta argitasuna eta ausardia bat eman zidan horrek.
Zergatik?
Adarra izeneko tabernak badirelako gaur egun ere, eta pentsatu nuen izen berarekin, garai hartako taberna hartako giroa ez zela hain desberdina izango. Pentsatu behar da, gainera, garai hartan ez zegoela argindarrik, eta, hori gogorarazteko, testuan ere noizean behin isiotu behar izan dut kandelaren bat. Hori delako zinemak utzi dizkigun beste ondorioetako bat, soinu bandarenarekin batera. Iluna ere argiztaturik agertzen zaigu, salbu eta [Bela] Tarr eta halako zinemagileen kasuetan.
Talka linguistikoa ere oso presente dago nobelan. Botereak gazteleraz biltzen ditu lekukoek euskaraz esandakoak, eta analfabetoak dira haietako gehienak, euren testigantza ere ezin sinatzeraino.
Etengabe dago gatazka hori liburuan. Eta horrek eroan ninduen nire beste arantzetako batera: Zugarramurdiko sorginen aurkako prozesuetara, alegia. Gizon-emakume haiek euskaldun hutsak ziren, eta, aldiz, epaiketa haietan frantsesez egiten zizkieten galderak eta akusazioak; haien itzulpenak jaso, eta akusatuek bai ala ez esan behar izaten zuten. Eta liburu honetan ikusten dena ere hori da: Maria Josefak eta haren alabak ez daukate aukerarik bai ala ez esatetik aparte, hau eta hau eta hau eta hau esateko ere. Galdera zein den, horri erantzun behar, itzulpenaren bidez.
«Hasi gara euskal nobelak idazten, eta ez gaude prest onartzeko Antonio Antonio zela, eta Josefa Pepa dela, eta Maria Josefa alaba Maripepatxu»
Eta baietz esanez gero, akusatuaren ahotan jartzen zuten galderan formulatutako guztia.
Hori da. Kartzelazainak idatzitako txosten bat ere badaukat, non azaltzen duen arimak han zeinen ondo zaindurik diren, ze mezak eta ofizioak egiten baitzaizkie bizkaieraz eta gazteleraz. Ez dadin inor salbamendurik gabe gelditu. Eta, beraz, kartzelan euskaraz egiten zela ere adierazten du horrek. Eta uste izatekoa da haren alboko kartzelan ere, Urazurrutian, Bilboko aldirietan, euskaraz egingo zela orduan, eta horrek konfiantza eman zidan, nobela eraiki ahal nezan hizkuntzaren barrutik, eta ez ibili behar izateko itzulpenak egiten. Prozeduraren itzulpena egin dudalako, eta nabaritu egin behar delako une horretan erabiltzen den hizkuntza prozeduraren hizkuntza dela, eta jendearenak ezberdinak dira. Hutsuneak ere bete behar izan ditut, halere.
Zer hutsune?
Emakumeak ez dira agertzen prozeduran. Esate baterako, hor ez da agertzen aguazila ezkondua den ala ez. Hori ez da ikusten. Baina nik topatu dut baietz. Eta semeak zituela. Artxiboetan ikusi dut hori, eta orduan bete egin behar dut istorioa. Fiskala, hain txakurkumea dena bera, ezkondua da. Horrelako hutsuneak bete behar izan ditut, bestela dena delako historikoa. Eta izen historikoak ere mantendu ditut, ze nork eta noiz asmatu zuen Aitor izena? Eta orain daudenak? Aiert, Oiert, Matet, Tik, Tak, Tok, Tuk... Izen horiek nondik datoz? Jendearen izen errealak beste batzuk ziren. Jose Manuel Etxeita jabetu zen, XIX. mendearen hasieran, izenak, herrikoak, denak zirela Antonio, Antonia, Manuel, Martin eta abar, eta izenak asmatu zituen! Hermoke! Nor ostia da Hermoke? Ba, Hermogenes. Eta Kresala-ko izenak? Denek daukate sindrome hori. Hasi gara euskal nobelak idazten, eta ez gaude prest onartzeko Antonio Antonio zela, eta Josefa Pepa dela, eta Maria Josefa alaba, Maripepatxu, eta bestearen andrea Narcisa.
Nobelari ekin aurretik, 2022an, BERRIAn aipatu zenuen lehenengoz Josefa Azketaren kasua. Bere senarra hil zuela ere kontatzen zenuen bertan, baina «martiri» deitzen zenion.
Bai.
Nobelan ez duzu hain esplizituki adierazi, baina hor ere etengabe iradokitzen da ezkontzaren egitura bera zeinen zapaltzailea izan daitekeen.
Inori heriotza ematea debekatuta daukagu, ondo. Edo zibilok behintzat. Eta, beraz, galdera da: orduko garaiko egoeran eta inguruabarrekin Maria Josefak zer irtenbide zeukan senar harekin? Gaizki ezkondu zen beharbada, ezkontza hartara berak ekarri zuelako etxaldea. Seme-alabak, bost. Haietako bi hilda. Senarra, zorretan itota. Hori zen emakumeen patua, eta, horregatik, niretzat Josefa martiria da.
Baina nobelan ez duzu horrelakorik utzi idatzita.
Irakurleak nahi badu, pentsatuko du.
«
Irakurtzen nituen Josu Gervasio Erkorekaren doktore tesiko oharrak, eta nik han ikusten nituen nobelak eta nobelak eta nobelak!»
Aizkorak eta gutunak da azken adibidea, baina aurrez ere maiz baliatu duzu historia zure fikzioak sortzeko. 1936ko gerra hartu izan duzu nobeletako oinarritzat, esaterako; Sabino Aranaren alargun izandako Nikole Atxikallenderi eskaini zenion beste liburu bat; eta orain ere Manila inguruan ibilitako euskal herritarrei buruzko liburu batekin zabiltza. Zergatik jotzen duzu historiaren iturrira? Zer topatzen duzu bertan?
Istorio ederrak daudelako. Irakurtzen ditut 1937an fusilatu zuten Mundakako legezko azken alkate izandako Alejandro Mallonaren gutunak, eta buruan nobela egiten zait. Hori da Kilkerren hotsak. Edo Josu Gervasio Erkorekaren doktore tesian irakurri nuen izan zela emakume bat Armada Garaiezinean eta Ingalaterran preso egon zena, eta emakume horrek eman zidan Sukar ustelaren urtea eleberrian asmatu nuen guztia asmatzeko. Begiratzen nituen doktore tesi horren oharrak, eta han ikusten nituen nobelak eta nobelak eta nobelak! Ze istorio ederrak! Eta Nikole Atxikallenderen istorioa ere sekulakoa da, eta maitasun gutunak irakurri nituenean, Joseba Agirreazkuenagari esker, hor ate bat zabaldu zen, eta ate horretatik zurrunbilo ikaragarri bat etorri zen.
Eta, orduan, zertarako asmatu behar ditut nik ez dakit zenbat krimen Mundakan, orain boladan dagoen bezala. Mundakan nik dakidala inork ez diolako inori heriotzarik eman... inoiz! Eta, orain jartzen dituzte bost krimen uda bakar batean, Santa Katalinako penintsulan... ba, ez dut ezer sinisten! Ahalegintzen naiz halakoak irakurtzen, baina ez dut ezer sinesten. Hori da asmamena. Krimen liburu horiek, bakero pelikulak eta pornografia bera ere printzipio beretik datoz: benetako gizaki itxurakoak, benetako lekuak eta ezinezko jarduerak.
Josefa eta Maripepatxuren istorioa berreskuratu duzu oraingoan zuk. Zer nahi zenuke orain memoria horrekin gertatzea?
Nahi nuke halako batean Bermeon zerbait egitea, gogora ekartzeko emakumeok, eta abiaburua izatea gogoeta egiteko. Mahai ingururen bat edo ospakizunen bat. Beti galdetu izan diogu geure buruei, Mundakan esate baterako, ze emakume izen hautatu daitekeen kale izenetarako, gizonezkoen izenak beti topatzen direlako. Ni kaleei pertsonen izenak ipintzearen aurkakoa naiz, baina emakumeen borrokaren barruan hemen badago kasu bat aztertzekoa eta hitz egitekoa, biolentziaren gaiari loturikoa, gainera.
Zuk hor kokatzen duzu haien historia? Emakumeen eskubideen aldeko borrokaren historian?
Bai. Izan liteke. Baina nik literatura egin dut; nirea artefaktu literarioa da, baina ikusten diot balio hori, bai, eta hasieratik ikusi nion, gainera.
«Erakundeek traizionatu egin dituzte euskal literaturaren aldarrikapen historikoak»
Lehen poesia bilduma kaleratu zuenetik, Edorta Jimenezek lau hamarkada pasa egin ditu euskal letretan. 1980ko hamarkadaren erdialdean euskararen eta euskal literaturaren inguruan piztutako ilusioak aipatu ditu, baina traizio politiko bat egon dela dio. «Orduko itxaropenak, esperantzak, ametsak ez dira bete».
Lanartean elkarteak ibilbide luzeko hamasei kulturgileren lekukotzak bildu ditu Kultura eta ezkultura liburuan. Zuri egindako elkarrizketa ere badator, eta, bertan diozunez, euskaraz idazten hasi zinenean, 1980ko hamarkadaren erdialdean, «literatura urbanoa» egitea zen kontsigna nagusia.
Bai, hala zen.
Asmo horren kontrapuntuan dago Aizkorak eta gutunak.
Ostadarrak lurra ukitzen duenean izan da literatura urbanotzat har daitekeen nire azken lana, eta beharbada nire libururik hoberena izango da, baina liburu hori ahaztu eta baztertu egin da. Eta badakit zergatik, gainera.
Zergatik?
Hombre, pertsonaiak ertzain torturatzaileak direlako. Gero Pako Etxebarriak gidatutako ikerketek berretsi dute horrelakoak ere izan direla [Guztira, Ertzaintzak egindako 336 tortura kasuren lekukotzak biltzen zituen 2018an Eusko Jaurlaritzak torturari eskainitako txostenak]. Sozialki suizidioa izan zen liburu hori niretzat. Eta gero etorri naiz giro hauetara. Baina kontakizun beltza da, eta uste dut horrek hurbildu egiten duela beste nobela horietan landu nahi izaten nuen errealismo zikin hartara.
Lanartearen liburuan fedez beteta deskribatzen duzu zure hastapenetako literatur giroa. «Guk uste genuen baietz, gure literaturak zerbait egingo zuela. Baikortasun hori bazegoen». Oraindik ere eusten diozu baikortasun horri?
Ordukoa demasekoa zen. Baikortasun infinitua zen hura. Ez ginen kontziente beharbada, baina dena sinisten zen.
Alegia, literaturak lagun zezakeela mundu berri bat egiten?
Bai. Eta egin zitekeela euskal literatura. Egin behar zela euskal literatura urbanoa, gaurkoa. Landu behar zela abangoardia. Zabaldu behar zirela baliabideak. Aldizkariak sortu. Sariketak ere baziren, eta orduan hasi ziren sortzen euskal irrati eta telebistak. Ekosistema oso bat ikusten genuen gorantz.
«Franco hil ondorengo sistema honetan euskara azken lerrora, azken zokondora joan da, apurka-apurka. Kostatu da, baina azkenean lortu dute»
Eta orain?
Traizio handi bat egon da politikoki. Euskal literaturaren aldarrikapen historikoak, Lauaxetarekin eta lehenago hasten direnak, traizionatuak izan dira erakundeen aldetik. Franco hil ondorengo sistema honetan euskara azken lerrora, azken zokondora joan da, apurka-apurka. Kostatu da, baina azkenean lortu dute. Badira sariak eta bestelakoak orain ere, baina 40 urte izen dituzte 1980ko hamarkadatik hona euskarak lekua har zezan, eta ez. Eta literatura da hizkuntzaren motorra. Hor dago hizkuntzaren arima. Hori da odola punpatzen duen bihotza, eta gero odol hori kazetarienganaino iristen da, eta ondoren jendearenganaino.
Eta zein da egoera, orduan?
Kirikiñoren garaietan gaude. Egunkariko euskarazko orrialde bat, ez dakit zenbat orrialderen artean. Eta hori abertzaleen artean. Nik neuk ere azkenaldian erdaraz idatzi ditut Urdaibaiko Guggenheim museoari buruzko kontu batzuk, eta igual ni ere urdai zati bat gehiago baino ez naiz erdararen lapiko horretan.
Zure erretiroari buruzko datu zehatza ere eman duzu Lanartearen liburuan. 2018an jubilatu zinen, eta, kontatzen duzunez, 825 euroko pentsioarekin eta diru sarrerak bermatzeko errenta ere jasota bizi zara egun. Eta, halere, esaten duzu ez zaizula sekula damutu idazle izatea.
Hala da. Nire emazte ohiak, ezkondu ginenetik, beti zeukan gogoan eta buruan etorkizuna, eta nik uko egiten nion etorkizunaz pentsatzeari. Autokritika egiten dut, ze nik bide batzuk hautatu nituen, oso atseginak zirelako, betiere hizkuntzaren barruan. Literatura sortzea izan zen bat, beste bat itzulpengintza izan zen, eta izan nuen ontzi bat ere anaiarekin, zeinarekin ilusio handiz azaltzen genuen Urdaibai euskaraz. AEK-n ere ibili nintzen urteetan, eta izan genuen esperantza ikastolekin nola gurekin ere berdin egingo zela, eta aitortu egingo zitzaizkigula kotizatu gabeko urteak. Ez zen hala egin. Eta momentua heldu zenean, jakin nuen zegokidan errenta horixe zela. Zer egin behar nuen? Atzera egin eta pentsatu honetan eta hartan sartu izan banintz zer? Ez.
Bernardo Atxagari entzun nion lehenengoz idazle izateko borondate hori, eta posible zela ere ikusi nuen. Hantxe zegoen horren testigua. Hori ere bizi izan nuen. Lehen hamaika eta hamaika liburu erosten nituen, eta orain ere jarraitzen dut irakurtzen, baina orain ez ditut liburuak erosten, ez dit ematen. Ez daukat.
