Ordurako gerra galdua zen Euskal Herrian. Errepresioa nonahi, lepo zeuden kartzela frankistak. Zenbait emakumek, baina, ez etsitzea erabaki zuten. Eta martxan jarri ziren. Preso zeuden senar eta nebei bisitan joaten hasi ziren aurrena. Espetxetik ezkutuan mezuak ateratzeari eta hara sartzeari ekin zioten segidan. Eta azkenerako, espioitza sare zabal eta eraginkor bat osatu zuten, zeinak, erbesteko Eusko Jaurlaritzarentzat ez ezik, atzerriko potentzia aliatuentzat ere informazio baliotsu ugari eskuratu zuen. Beren bizitzak arriskuan jarriz, beste askorena salbatu zuten; ez garesti ordaindu gabe, ordea. Alava sarea deitu zioten gerora Bittori Etxeberriak, Delia Laurobak, Itziar Mujikak eta Tere Verdesek gidatu zuten ekinbide hari. Eta lau emakume horiek dira Barne zerbitzuak (Elkar, 2025) nobelako protagonista nagusiak.
Katixa Agirrek (Gasteiz, 1981) 1936ko gerraren eta Bigarren Mundu Gerraren arteko garaira jo du bere laugarren eleberrian, eta fikzioaren tresnekin kontatu du lau emakume haien benetako istorioa. Urteotan Alava sareari buruzko hainbat dibulgazio lan ondu dituzte historialariek, eta, idazleak azaldu duenez, berak ere ahalegin horri esker izan zuen istorioaren berri, duela urte batzuk. «Berehala eman zidan arreta, eta berehala ikusi nuen dibulgazio historikotik harago zihoan zerbait kontatu ahal zela; istorio zirraragarri bat, are Hollywoodeko filmen moduan konta zitekeena, pentsatuz horrelako balentria bat AEBetan edo Erresuma Batuan gertatu izan balitz —eta gertatu izan dira, noski—, emakume hauek izango zituztela ja beraien film bat edo bat baino gehiago, beraien telesailak eta abar. Nolabait imajinario zinematografiko bat esnatzen zuen istorio bat zen, hor daudelako naziak, espioiak, gerra, mugalariak... Zineman asko ikusi ditugun elementu horiek guztiak; ez ditugu hainbeste imajinatzen gurean, baina gurean ere izan ziren». Hala, film baten gisan kontatu du istorioa, thriller baten teknikak erabilita.
Asko kostatu zitzaizun kontatzeko modu hori aurkitzea?
Bai, asko, asko. Oraingo honetan, trama ja hor zegoen, amaiera borobil bat ere bagenuen, narrazio batek eskatzen dituen hiru akto horiek oso argi zeuden, pertsonaiak zeintzuk ziren ere bai... hori guztia emanda etorri zitzaidan. Baina hori nola kontatu, ideiarik ere ez neukan. Eta bai, buelta asko eman nizkion, molde bat baino gehiago saiatu nituen, eta azkenean horrela geratu da.
Niretzako inportantea zen errepresentazioaren inguruko hausnarketa bat ere plazaratzea: nola errepresentatzen dugu gure iragana, nola eratzen dugu memoria. Memoria historikoa esaten diogu, baina berez ez da memoria, ze guk ez dugu gogoratzen, ez baitugu bizi izan; beti da errepresentazio bat, mito konpartitu bat, eta mito bat egon dadin, elkarri kontatu behar diogu. Nola kontatzen dugun, horren inguruko hausnarketa bat ere badago, eta horregatik sartzen dut zinemaren tresna, gure garaiko mitoak gehien hauspotu dituen adierazpidea delako.
Eta idatzi bitartean, film hori ikusi egiten zenuen zuk?
Askotan bai. Badaude oso bisualak diren eszena batzuk, eta beste batzuk ez dira hain bisualak. Adibidez, zinema nahiko motz geratzen da pertsonaia baten barnean gertatzen ari dena kontatzeko. Hor zailtasun handiagoak ditu, eta orduan, hor ez naiz hain zinematografikoa; beti ari naiz literaturaren tresnekin, baina batzuetan zinemaren dispositibo hori ere albo batera geratzen da, haren mugetara iritsi naizelako eta beste zerbait behar dudalako.
Literatura iristen da, agian, zinema iristen ez den lekuetara?
Nik uste dut baietz, literaturak baduela sakontasunerako ahalmen handiagoa.
Zineman aditua zara. Halako filmen erreferentziak izan zenituen buruan idazterakoan?
Film asko daude, eta, gainera, haien oso zalea izan naiz beti; gerra zibilari eta Bigarren Mundu Gerrari buruzko pelikula asko ikusi ditut. Bai, banituen nolabait buruan. Agian gehiago bilatu behar izan dut propio literatura, zer idatzi den eta nola idatzi den; horri arreta gehiago jarri diot pelikulei baino, ze sentitzen nuen nahiko argi dagoela zeintzuk diren irudi horiek, pelikula mitiko horiek, klixeak ere bai...
Irakurleak ere erreferentzia horiek izango zituen buruan. Hori nola maneiatzen da?
Ba, hori aprobetxatuz. Gure garaiaren bereizgarria ere bada, ja ez dugula dena kontatu behar, irudizko bilduma handi bat dugulako buruan. Ikus-entzunezko testuinguru batean bizi gara, eta, hitz bat edo bi esan, eta berehala erreskatatzen ditugu irudi horiek. Hori ez zen gertatzen XIX. mendeko nobela errealistan; dena deskribatu behar zuten. Guk, aldiz, eskuragarri dugu bilduma hori. Horrekin zer egin, hori da kontua: klixean sakondu eta aberasten jarraitu, edo klixe hori erabili beste nonbaitera joateko.
«Gure garaiaren bereizgarria ere bada, ja ez dugula dena kontatu behar, irudizko bilduma handi bat dugulako buruan»
Noizbait esan zenuen nobela historikorik ez zenuela idatziko. Zerk ematen zizun erreparo gehien?
[Irriz] Hori oso argi ikusi nuen [Gustave] Flauberten Salammbô nobela irakurri nuenean. Salammbo Kartagoko printzesa bat da, eta nobelak mundu horren sekulako berreraikuntza egiten du; imajinatu ere egin ezin dudan dokumentazio lan bat dago hor. Eta pentsatu nuen: «Hori bada nobela historikoaren estandarra esan dezagun [irriz], zer ari naiz ni?» Baina, bueno, promesa horiek beti daude traizionatuak izateko, eta XX. mendeko istorio bat kontatzea ez da orain dela 2.000 urteko istorio bat kontatzea, beraz, pentsatu nuen kapaza izan nintekeela.
Hemen ere dokumentazio lan handia dago. Nola egin duzu?
Ba, poliki-poliki. Liburuetatik hasi nintzen, eta artxiboetan amaitu dut, eta tartean lortu ditut garai hartako materialak. Lan nekagarria izan da. Nik ez ditut historialari baten tresnak, orduan, modu amateur batean egin dudala esan dezaket. Dena den, ikerketa literarioa egitea ez da ikerketa historikoa egitea bezalakoa; nik ez dut gauzen azken arrazoiraino iritsi behar, niri balio dit istorioarekin bat egingo duen detaile horrek, eta, behin topatuta, hor amaitzen dut bidea, bestela lan infinitua izan daiteke.
Eugenio Ibarzabalek emakume haiei 1970eko hamarkadan egindako elkarrizketen grabazioak entzuteko aukera eman zizun. Haien ahotsak entzuteak noraino eragin edo lagundu zizun pertsonaiak eraikitzen?
Asko. Haien ahotsa entzutean, ja ez dira liburuetan edo Wikipedian agertzen diren izenak, halako mugarriak egin zituztenak garai jakin batean, baizik eta benetako pertsonak dira, gu bezalakoak, beste garai bat bizitzea tokatu zitzaien pertsonak. Horrez gain, ohartu nintzen pertsona osoak zirela, bakoitzak bere hitz egiteko modua zuela, bere hizkera eta esamoldeak, batzuk irekiagoak, besteak itxiagoak... denok garen bezala. Grabazio horiek entzutea ezinbestekoa egin zitzaidan; benetako mugarria izan zen niretzat eraikuntza prozesu horretan.
Beste garai batekoak dira, beste belaunaldi batekoak, gerra eta gerraostea bizi izandakoak. Beste nobela batzuetan baino gehiago kostatu zaizu haien larruan sartzea?
Bai, erabat. Alde batetik, halako errespetu bat dagoelako ea fikzioa noraino eraman dezakedan benetako pertsonei buruz ari naizela eta haien senideak bizirik daudela jakinda; badago errespetu hori: benetako pertsonak dira, benetako bizitzak dira, ezin naiz jolasean ibili mugarik gabe bizitza horiekin. Eta, beste alde batetik, ez dira nire garaikoak, eta denok gara gure garaiko kumeak, denok gara garen bezalakoak gure garaia hau delako eta ez beste bat. Nire aitona-amonen eta birraitona-birramonen artean dagoen belaunaldia da haiena, nik modu ez-zuzen batean ezagutu dudana; adibidez, nik ez dut bizi izan erlijioak haien bizitzetan zuen pisua, baina haientzat oso inportantea zen, eta horretan ere murgildu behar izan dut. Holako gauzak kontuz pentsatu behar izan ditut, eta tentuz tratatu, errespetuz.
Baina, bueno, azkenean iristen da momentu bat zeinetan pertsonaia bihurtzen diren, eta beste edozein pertsonaia bezala tratatzen dituzun. Ja seguru zaudenean, ezagutu dituzunean, pentsatzen duzunean ahal zenuen guztia egin duzula, momentu batetik aurrera utzi behar diezu hazten fikzioaren esparruan ere. Nik ez ditut ezagutu, eta orduan, gauza batzuetara ezin naiz heldu; beraz, imajinazioa behar dut, eta baimena eman behar diot neure buruari fikzioa sar dadin bere indar guztiarekin.
«Badago errespetu hori: benetako pertsonak dira, benetako bizitzak dira, ezin naiz jolasean ibili mugarik gabe bizitza horiekin»
Zer eman ahal dio fikzioak halako istorio bati?
Ba, begira, fikzioaren indarra ulertarazteko, nik nire ikasleei beti esaten diet: «Zuek noiz egiten duzue negar gehiago: teleberriari begira —eta gerra dago, eta gauza ikaragarriak gertatzen dira munduan—, edo nobela bat irakurtzean, zeinetan protagonista hiltzen den, edo are, gauza banalagoak gertatzen diren, edo desamodio istorio bat dagoen?». Gehiago egiten dugu negar fikzioarekin, identifikatu egiten garelako pertsonaia horiekin eta benetan geure burua ikusten dugulako hor, fikzioaren tresnei esker. Fikzioa izan daiteke bide oso on bat bestela ezagutu ezingo genukeen errealitate bat ezagutzeko; errealitate bat ezagutzeko modu bat da, askoz emozionalagoa, ze sentitzen dugu pertsona horiek benetakoak direla, gu bezalakoak. Fikzioak ahalbidetzen du konexio hori, baita denboraren mugak zeharkatuz ere.
Fikzioa sortzeko lizentzia batzuk hartu dituzu, eta, tartean, pertsonaia bat asmatu duzu. Zer ematen zizun pertsonaia hori sortzeak, zergatik erabaki hori?
Lehen esan dut trama ja emanda zetorrela eta argi zegoela sarea nola hasi zen, nola garatu eta nola amaitu; baina nola amaitu zen horretan badago misterio bat, oraindik ere historialariek argitu ez dutena, eta zera da: zergatik erori zen Alava sarea. Eusko Jaurlaritzan dauden gizonek Paristik alde egiten dute naziak sartzear daudenean, baina paper batzuk egoitzan uzten dituzte, eta egoitza horretara naziak eta Polizia frankista sartzen dira, eta paper horiek hartzen dituzte [sareari buruzkoak]. Eta ez hori bakarrik; paper horiek hartu, eta hilabete asko pasatzen dira atxiloketak gertatu arte; zergatik ez dute abisua pasatzen?
Beraz, zenbait hipotesi daude, eta bat zera da, besterik gabe, utzikeriarena; baina ez da oso zinematografikoa, ez? [irriz] Zer da interesgarriagoa fikzioaren ikuspuntutik, suspensearen ikuspuntutik, pertsonaien psikologiaren ikuspuntutik? Traidore bat. Eta izen bat ere aipatu izan dute historialariek, norbaitek esan zuela agian egon zela tipo bat Balerdi izenekoa Eusko Jaurlaritza traizionatu zuena. Eta traidorearen figura oso interesgarria da beti. Kausa bati emana dagoen pertsona bat da, bat-batean horri guztiari bizkarra ematen diona eta aldatzen dena aldez; arrazoiak asko izan daitezke, niri bat okurritu zitzaidan eta hori garatu nuen, fikzioaren botere guztiarekin eta askatasun guztiarekin.
«Fikzioa izan daiteke bide oso on bat bestela ezagutu ezingo genukeen errealitate bat ezagutzeko; errealitate bat ezagutzeko modu bat da, askoz emozionalagoa»
Istorioaren amaiera jakina izanik, tentsioari nola eutsi asmatzeak kezkatzen zintuen?
Tentsioari eustea baino —ze azkenean hor daude atxiloketak, epaiketa, heriotza zigorrak eta abar, tentsioa berez dago hor, material dramatikoa erabatekoa da, ez da ezer asmatu behar—, gehiago zen erritmoari eustea. Behin kartzelan, hainbat hilabete pasatu zituzten zain, epaiketa noiz izango, gero heriotza zigorra jaso eta kommutazioa noiz iritsiko... Haien bizitzetan asko luzatu zen kontua, baina orrialdeetan ezin da asko luzatu. Eta gainera, ni neu ere nahiko nekatuta nengoen, eta are, emozionalki apur bat hondoratuta ere bai. Hainbeste gauza latz eta garratz irakurtzen dituzu, ezen ja momentu batean eragin egiten dizu; niri behintzat bai. Kartzelan bizi izan zituztenak, haiek eta ingurukoek, zenbat fusilamendu zeuden... Hor ja nahiko jota nengoen; beraz, erabaki nuen hirugarren zatiak laburrena izan behar zuela, eta hala da.
Parte hori egin zitzaizun gogorrena idazteko. Eta ondoen, berriz, zertan pasatu zenuen?
Gauza askotan, badaude pasarte batzuk zeinetan asko disfrutatu dudan. Ez da asko kontatzen gerra aurreko haien bizitzaz, baina bada pasarte bat guztiz asmatua dena: gerra hasi baino hilabete batzuk lehenago, juntatzen ditut Tere Verdes, haren neba Pepe Verdes, Lauaxeta eta Juanita Mir, azken biak kazetariak eta gerran fusilatutakoak. Askotan, norbaitek amaiera oso tragiko bat duenean, hori bakarrik gogoratzen dugu, baina haiek horren aurretik bizitza oso bat izan zuten, eta hori erakutsi nahi nuen: gazteak zirela, ametsak zituztela, eta gero gerrak hori guztia amaitu zuela. Nik 1936ko martxoan Sociedad Bilbaina izeneko toki batera eramaten ditut; afari bat izaten dute, lagun berriak egiten dituzte, are maitasun istorio baten hasiera izan daitekeen zerbait kontatzen dut... Oraindik ere beste mundu bat posible zen garai hori kontatu nahi nuen. Eta pasarte hori idazten asko gozatu nuen. Baita epaiketa kontatzen ere...
Antzerki bat balitz bezala kontatu duzu epaiketa.
Bai, ze fartsa totala izan zen, diktadura batean gertatzen den bezala; epaiketek ez dute ezertarako balio, zurikeria hutsa dira. Bertan literalki esandako esaldiak hartu nituen, gordin-gordin, eta azkenean absurdoa da.
Asko irakurri duzu istorio honi buruz. Zerk harritu zaitu gehien, zerk eman dizu arreta?
Denak uste dut. Ez nekien asko, eta ikustea ze gizarte politizatua zen, ze konplexua politikoki... EAJren rola ere oso-oso interesgarria da; anbiguo samar hasten da, baina gero ja Errepublikaren alde egiten du, ondorio guztiekin. Eta emakumeen rola, Emakume Abertzale Batzan hainbat emakume zeudela antolatuta, politizatuta, ideologia argi batekin.
Eta istorioari buruz ez zenekien daturik jakin duzu liburua argitaratu eta gero?
Bai, bai, ze ni zentratu naiz emakume haien gaztetako bizitzetan, 30-40ko hamarkadetako tarte horretan, baina, Tere Verdes kenduta —50eko hamarkadan hil zen—, besteak oso zahar izatera iritsi ziren. Itziar Mujikaren ilobetako bat zenbait gauza kontatzera etorri zitzaidan, eta Bittori Etxeberriaren ondorengoak ere bai. Bittoriren iloba batek kontatu zidan txiki-txikitan entzun zuela izeba kartzelan egon zela eta sekulako inpresioa eragin ziola, eta zergatia galdetzean, Bittorik esan ziola: «Batzuetan pertsona onak ere sartzen dituzte kartzelan». Horrelako istorioak kontatu dizkidate, ja bizitzan aurreragoko garaiei buruzkoak. Eta hor ere gauza asko konta daitezke, ze hauek bizitza osoan izan ziren militanteak.
Nobelagile moduan «bai gaien bai estilo eta tekniken aldetik mutatuz, aldatuz» joatea zure ezaugarritzat jo zuen Xabier Mendiguren editoreak aurkezpenean. Hala dela iruditzen zaizu?
Niri ez zait hala dela iruditzen; nik ikusten dut hor beti nire ahotsa dagoela, eta ahots jostalari bat dela, ironiari uko egiten ez diona. Errepresentazioari buruzko hausnarketa ere beti dago hor: nola kontatzen ditugun gauzak, nola ematen diegun gauzei zentzua kontatzearen kontatzeaz. Egia da aurreko nobela [Berriz zentauro (Elkar, 2022)] etorkizunean zegoela kokatuta eta hau iraganean, baina aurreko nobelan pertsonaia historiko bat ere bazegoen; Amek ez dute-n ere [Elkar, 2018] benetako pertsonaiak agertzen ziren; eta are, Atertu arte itxaron [Elkar, 2015] nire lehen nobelan ere pertsonaia historiko bat agertzen zen. Iraganarekiko harreman hori, pertsona historikoak pertsonaia bihurtu nahi hori beti dago. Nik loturak ikusten ditut.
Amek ez dute nobela zinemarako moldatu zuen Mar Coll zinemagileak. Gustatuko litzaizuke hau ere zinemara iristea?
Jakina. Baina, bueno, nik ja izan dut zortea, behin gertatu zait eta; birritan gertatzea ja gehiegi litzateke. Baina norbaitek nahiko balu, noski, ni pozarren. Zinemagileren bat irakurtzen ari bada, eskubideak, oraingoz, libre daude [irriz].
«‘Espioi’ hitza ez zuten erraz onartuko»
Bittori Etxeberria, Itziar Mujika, Delia Lauroba, Felicitas Ariztia eta Tere Verdes irribarretsu ageri dira nobelaren azaleko sepia koloreko argazkian. Kartzela atzean utzia zuten ordurako, baina liburuan aipatzen den hari ikusezin batek lotzen zituen oraindik. Nork bere ibilbidea, bizipenak eta izaera izanagatik, zerbaitetan bat zetozen, idazlearen ustez: «Beren buruari inportantzia kentzea denek dute komun. Egin zutena egin behar zutelako egin zuten, eta listo. Espioi hitza ere ez zuten erraz onartuko».
Haiei buruzkoak irakurtzeaz gain, haietariko hainbati egindako elkarrizketak entzun ahal izan zituen Agirrek, eta, hala, haien irudi bat osatu zuen. Denen apaltasuna eta indarra nabarmentzen ditu. Bittori Etxeberriarena (Elizondo, Nafarroa, 1908-1997), hasteko. «Antza, emakume indartsua zen, beti aurrera egiten duten horietakoa. Grabazioan dio txikitatik zekiela muga zeharkatzen; ‘baina hori ez da gauza handia baztandar batentzat’, zioen hark, ohiko jarduna zela. Eta jendea salbatzeko tenorean egon zenean, horixe egin zuen. Beti umore oneko imajinatzen dut, hala agertzen baita argazkietan». Berak egindakoari eta sufritutakoari garrantzia kentzen ziola ere azaldu du idazleak. «Hark hasi zuen dena; aitzindari rol hori dauka».
Delia Lauroba (Donostia, 1909-2004) du argazkian aldamenean. «Haren kasua apur bat desberdina da», kontatu du Agirrek, «hura ez zelako Emakume Abertzale Batzako kidea. Joxe Azurmendi senarraren bidez sartu zen giro abertzaleetan, zeina ANVkoa zen, ez EAJkoa. Joxe atxilo eraman zuten El Duesora, Santoñara [Espainia], eta hari jarraika joan zen Delia hara. Bere egoera antzekoan zeuden beste emakume batzuekin egin zuen topo, eta horrela egin zuen bat haiekin». Azurmendi fusilatu egin zuten 1938ko maiatzean. «Eta orduan, Deliak esan ahal zuen bere lana hor amaitu zela, baina ez, kontrakoa egin zuen: lanean jarraitu zuen. Oso pertsona onbera zen, oso sinpatikoa, beti umore onez zegoena eta mundu guztiak maite zuena... Horrela imajinatzen dut».
Itziar Mujika (Donostia, 1904-1992) «serioagoa omen zen», eta haren grabazioa entzunda irudipen hori du Agirrek ere. Donostiako kapela denda batean egiten zuen lan, eta ama eta ahizpa zaintzera joaten zen etxera gero. «Ez zuen ematen gauza horiek egiten ibiliko zenaren profila», haren irudiko. Erlijioak haren bizitzan pisu handia zeukala, eta bide horretatik «hurkoa laguntzearren» jardun zuela uste du.
Tere Verdes (Bilbo, 1907-1959), berriz, familia jeltzale batetik zetorren, eta txikitatik hazi zen giro horretan. «Gainera, liburu denda inportante baten jabe zen familia hura, Bilbon abertzaletasunaren epizentroa zena nolabait. Horrek aitzakia ematen zion jende asko ezagutzeko eta askorekin harremana izateko». Errepresio handia jasan zuen familia osoak —«sekulakoak eta bost bizi izan zituzten, baina aurrera egin zuten»—. Haren grabaziorik ez da, 1959an zendu baitzen, baina hil zenean hari buruz erbesteko prentsan argitaratutako hainbat testu irakurri zituen Agirrek, «eta hor ikusten da zer-nolako aztarna utzi zuen». Atsekabeek zaildua, aldi berean «gertukoekin oso maitagarria» zela uste du.
Etxeberria, Lauroba, Mujika eta Verdes izan ziren Alava sarearen abiapuntua eta bihotza, eta haiek dira liburuko protagonistak, baina talde zabalago baten parte zirela nabarmendu du Agirrek: «Ez ziren bakarrik aritu, sare bat zegoen, eta hori guztia posible izan zen jendea lortu zelako eta bat egin zuelako asmo horrekin. Ez da jende bakartua, baizik eta aurretik ja antolatuta zegoena, eta gero, denak eztanda egiten duenean, asmatzen duena berriz zatitxoak biltzen, dena batzen eta geratu den horrekin ahal dutena egiten». Eta horietako hainbat ageri dira liburuan.
Felicitas Ariztia, esaterako, baita haren neba Agustin ere; Etxeberria bezala, Baztango (Nafarroa) taldekoak ziren. «Beste asko daude taldean, eta asko atxilotu zituzten. Oso talde inportantea izan zen, muga pasatzeko aukera zeukaten, beraz, guztiz ezinbestekoak izan ziren», zehaztu du idazleak. Gerora sareari izena eman zion Luis Alava ere maiz agertzen da liburuan. Lau protagonistekin eta sareko beste kide batzuekin atxilotu zuten, eta nahiz eta heriotza zigorra hainbati ezarri zieten, hura izan zen azkenean fusilatu zuten bakarra, 1943ko maiatzean. Agirre: «Ezkongabea zen, EAJkoa betidanik, oso katolikoa, zorrotza, ingeniaria... eta konbikzio politiko oso indartsuak zituena. Hura izan zen garestien ordaindu zuena. Nahiko eroso jarraitu zezakeen bizitzen, ze bazuen lana, eta, nahiz eta gerra garaian gauzak egin, ez zuen errepresiorik jaso. Eta hala ere, Bittori etxera joan zitzaionean eta laguntza behar zutela esan zionean, Alavak eman egin zien, altruismoz, ziurrenik jakinda bizia arriskuan jartzen zuela, eta bere bizia eman zuen azkenean».
